ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗଭୀର ସତ୍ୟ ଏହା ଯେ, ଶରୀରର କୌଣସି ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ କେବେ ଠିକ୍ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ-ଦେହ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି ଥାନ୍ତି, ସେଠି ଶାପ ଓ ଏହାପରି ଅପମଙ୍ଗଳ କିଛି କାମ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ତୀର ଥିବା ପଥରକୁ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ। ଦେହ ଜଳ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା କିଚଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଉ, ମନ ଯେଉଁଠି ଚାଲିଯାଏ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରୟାସ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଦମନ କରି ଉପଜିଥିବା, ଅବିରୋଧରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ—ମନ ମାନେ ମନକୁ ଫଳ ଦେଉଛି, ହେ ସଜନ। ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ୟମର ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେଠି କୃତ୍ରିମ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଅ। ଏହି ପ୍ରୟାସରେ ମନ ରାଗ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଶୂଳର ଶିରେ ଦଣ୍ଡିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ଧକୁପରେ ବସି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ମୁନି ମନସିକ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ସଞ୍ଚୟରେ ଦେବସ୍ଥଳୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଚେତନାର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ପୁରୁଷମାନେ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିପାରିନଥିଲି। ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ମହାମୁନି ଓ ଦେବମାନେ, ନିରନ୍ତର ନିଷ୍ଠାରେ ମନର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥାନ୍ତି, ଏକ ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ନଥିଲେ। ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଶାପ ଓ ଅଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି, ସେମାନଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ରର ଘାତ ପଥରକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଲୋକ ଶାପ କିମ୍ବା ପୀଡ଼ାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ମନକୁ ଅବିବେକୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଭାବେ ମନେ କରେ। ଏହି ଜଗତରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଚେତନ୍ ମନ ଦୋଷର ଜାଳରେ ପଡ଼ି ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ—ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି, ଲୋକେ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜର ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ। ମନେ ଯାହା ଦେଖେ, ସେଠି ତାହା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ହୁଏ; ଏକ କ୍ଷଣରେ, ମନ ଶିଶୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ମନ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନୂତନ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ, ଯେପରି ମାଟିର ଘଡ଼ା କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ କାମକୁ ଅନୁସରି ଆଉ ପୁନି ମାଟିରେ ଫେରିଯାଏ। ମନ, ଏ ମୁନି, ଯାହା ଦେଖେ, ସେଠି ତାହାର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗରେ ବିକାଶ ପାଏ। କେବଳ ଚିନ୍ତନରେ, ମନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ରାତି ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଅପବିତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦୁଇଟି ଦେଖେ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ଶୀଘ୍ର ସେତିକି ତାହାର ସତ୍ୟ ହୁଏ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ, ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶତଶଃ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖିଲେ, ମନ ଦାହ ଅନୁଭବ କରେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ପୁନି, ଲୁଣ ପାଣିରେ ମଧୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖି ଓ ପିଇ ଚରମ ତୃପ୍ତି ଓ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ମନ ଚାହିଁଲେ କାଟି, ଏକଠା କରି, ପୁନି ତାହାକୁ ଫେରାଇପାରେ। ଏପରି, ମନ ଯେଉଁ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା କରେ, ତୁମେ ଜାଣ, ତାହାକୁ ସେ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଜଗତ ନ ଅସତ୍ୟ, ନ ସତ୍ୟ—ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଏହିପରି, ଏ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଠାରୁ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କିଛି ଜୀବ ହଜାର ଜନ୍ମ ନେଇ ବନର ପତ୍ର ପରି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, କର୍ମର ବାତାସରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। କିଛି ଅପାର ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁହଁ ଦେଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏଠି ଭୂଲିଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। କିଛି ଅଲ୍ପ ସୁଖଦ ଜନ୍ମ ପରେ ଏଠି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ରହନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ପାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଛିଟିଯାଏ। ସମସ୍ତ ବୀଜ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ; ଏହି ସଂସାର ଆସି ଯାଏ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଦୁଷ୍ଟ ସଂସ୍କାର, ଅସମତୁଳନ ଓ ବିଷର ଜ୍ୱର ନେଇ, ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ମୁହଁ ଓ ଅପକାର କାର୍ଯ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କରେ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଯାଏ; ଏହି ବିଚିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ତିଆରି କରେ। ଏହି ସଂସାର ଲତା, ଯେଉଁଠି ବିକୃତ ଓ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ଯଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର କୁଏଁ ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ମନ ଓ ଦେହ ଲୟ ଓ ବିକ୍ଷୋଭ ହେଲେ, ଏହି ଲତା ପୁନର୍ବାର ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ରାମଭଦ୍ର। ଶୁଣ, ରାଘବ, ମୁଁ ଏବେ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଜନ୍ମରେ ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ, ସେ ଲୋକ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ର ସୁଦ୍ଧ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବିତ ହୁଏ। ଏହି 'ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ' ପୁଣ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶୁଭ ଲୋକରେ ନିଷ୍ଠିତ ଓ ଧର୍ମକାମ ଦ୍ୱାରା ସଂଯୁକ୍ତ। ଯଦି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସଂସାର ଅଭିନିବେଶ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଏହା ଗୁଣମୟ। ଏହିପରି କାରଣ ଓ ପରିଣାମ ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ଫଳ ଦିଏ, କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେହି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ରଜସ୍-ସାତ୍ତ୍ୱିକ' କୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ବିଭିନ୍ନ ସଂସାର ଅଭିନିବେଶରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ପାଏ, ସେଉଁଠି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଫଳ ଦିଏ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ଅଧମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ' କହନ୍ତି। ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ନ ହୋଇଥିଲେ, ତାହାକୁ 'ପ୍ରମାଦୀ ତାମସିକ' କୁହାଯାଏ। ରାମ, ଏହିପରି ମୂଢ଼ତାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହି ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରୁ ହୋଇଥାଏ, ଏହା ଲୋକ ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଜନ୍ମରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହିପରି ଏହି ମନ ଓ ତାହାର ଶକ୍ତିର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁପ୍ତ ଗାଥା, ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଜୀବନ ନିଜ ମୁକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।