ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଛି—ଏକଟି ମନସ୍ ଦେହ, ଅନ୍ୟଟି ମାଂସ ଦେହ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇରୁ ଏକଟି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦୁହେଁ ନଶ୍ଟ ହେବା ବୋଲି ଧରାଯାଏ; ମନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଦେହର ଅବସ୍ଥା ଅବଶ୍ୟ ଅବନତି ହୁଏ। ଏହିଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ମନ କିପରି ଶାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ କିମ୍ବା ହୁଏ ନାହିଁ? ଏହାର ସତ୍ୟ ମତେ କୁହନ୍ତୁ। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାରେ ସଦା ଦୁଇଟି ଦେହ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଏକଟି ହେଉଛି ମନସ୍ ଦେହ—ଏହା ଅତି ଦ୍ରୁତ, ଅସ୍ଥିର ଓ କିଛି ସଫଳ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ମାଂସ ଦେହ। ମାଂସ ଦେହ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଥାଏ, ଏହା ଶାପ, ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ଏହା ଅପରିପାକ୍ୱ, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ଗୋଟିଏ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ପାଣି ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ମନ, ଏହା ଦେହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ଦେହରେ ନିର୍ଭର କଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନି ଲୋକରେ ଏହା ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ନିଜ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୃଢ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖକୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରଖି, ଦୋଷମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି। ଯେପରି ମନସ୍ ଦେହ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେପରି ସେ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟର ଫଳର ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ମାଂସ ଦେହର କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଏବେଁ ସତ୍ୟ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ; ମନସ୍ ଦେହର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବେଁ ଫଳଦାୟି। ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ନିଜକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ରହନ୍ତି, ଶାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ସେଠାରେ କାମ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ତୀର ଥିବା ପାଖରେ ପଥରରେ ଲାଗି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଦେହ ଜଳ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା କାଦରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଯାହା ଚାହେଁ, ସେଠାକୁ ଅବଶ୍ୟ ପହଞ୍ଚେ। ସମସ୍ତ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରୟତ୍ନ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଭାବନାକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଉପଜିଥାଏ, ତାହାର ଫଳ ନିର୍ବିଘ୍ନ ମିଳେ—ମନ ମାନେ ମନକୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦମୟ କରିଦିଅ, ତେବେ କୃତ୍ରିମ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଏପରି ନିୟମ ପାଳନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରୟତ୍ନରେ ମନକୁ ରାଗ ଓ କ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ମଣ୍ଡବ୍ୟ ମହାର୍ଷି ଶୂଳର ଶିରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଜୟ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ଧକୁପରେ ବସିଥିବା ମୁନି, ମନସ୍ ସଞ୍ଚୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ପୁରୁଷମାନେ ବ୍ରହ୍ମାବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ, ସଦା ଏକାଗ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ରହି, ମନ ଉପରେ ତଦନ୍ତ କରିବାକୁ କଦାପି ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଶାପ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କୁ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଥର ଭାଙ୍ଗିପାରିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଶାପ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କ ମନ ଅବିବେକୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ। ଏହି ଜଗତରେ ଏକାଗ୍ର ମନ କେବେ ଦୋଷର ଜାଳରେ ଆବୃତ୍ତ ହୁଏନାହିଁ—ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି, ନିଜ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପଥରେ ନେଇଯିବା ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷ ନିଜ ମନକୁ ନିଜେ ନିୟମିତ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ମନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ପିଶାଚମାନଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ। ମନ ଯାହା ଦେଖିଥାଏ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ଯେପରି କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ କାମରେ ମାଟିର ଘଡ଼ା ଆଉଥରେ ମାଟିକୁ ଫେରିଯାଏ। ମନ, ମୁନି, ଯାହା ଦେଖେ, ତାହାର ଗୁଣକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। କେବଳ ଚିନ୍ତନରେ, ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ରାତିକୁ ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଅପବିତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖେ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ତାହା ତୁରନ୍ତ ତାହାର ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶତଶଃ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖିଲେ, ଏହା ଜାଳିଯାଏ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି, ଲୁଣ ଜଳରେ ମଧୁ ଦେଖିଲେ, ଦେଖିବା ଓ ପିଇବାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୃପ୍ତି ଓ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ, ମନ ଚାହିଲେ ତାହାକୁ କାଟେ, ଧାରଣ କରେ ଓ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଏପରି, ମନ ଯେଉଁ ମାୟା ଦ୍ରୁତ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଜଗତ ନା ଅସତ୍ୟ, ନା ସତ୍ୟ—ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ ହୁଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠେ। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ହଜାର ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ମର ବାତାସରେ ଜଙ୍ଗଲର ପତ୍ର ପରି ଗିଡ଼ିଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ଗହ୍ବରରେ ଘୁରିଯାନ୍ତି। ଅଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଅପାର ଗୁଣ ସହିତ ଅବିଦ୍ୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ଶତଶଃ କଳ୍ପ ଧରି ଏଠାରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। କିଛି ଅଳ୍ପ ସୁଖଦ ଜନ୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏହି ଜଗତରେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହନ୍ତି। କିଛି ଜନ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ସମୁଦ୍ରରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଉଥିବା ତିନିକି ବିନ୍ଦୁ ପରି, ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ; ସଂସାରର ଆସକ୍ତି ଉପଜେ ଓ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏହାର ପ୍ରକାଶ ଅସ୍ଥିର। ମନୋଭାବ, ଅସମତା ଓ ବିଷର ତାପ ବୋଝି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ କୁକର୍ମ ସଂମିଶ୍ରଣ କରେ। ଏହି ମନ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, କାଳ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଘୁରେ; ଚମତ୍କାର ଭିନ୍ନତାରେ ତିଆରି ହୋଇ, ଏହା ଭ୍ରମର ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ।