ଏକ ଶିଶୁ ଯେତେବେଳେ ଶିକ୍ଷାର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ—ଏକ ବଡ଼ ସାପ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ ବିଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହେ। ଶିଶୁବୟସ୍କ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ନଥିବା ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥିତି, ଏହା ଅନେକ ଭ୍ରମ ଓ କଳ୍ପନାରେ ଭରିଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ଅନେକ ଅପେକ୍ଷା ଓ ଅପୂରଣୀୟ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି, ମୂର୍ଖତାବଶତଃ କିଏ ତାଲି ହୋଇ ପାକା ହିମ ଖାଇବାକୁ କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହିଁବ, ଏବଂ ଏହିପରି ଅସମ୍ଭବ ଆଶା ରଖି ସୁଖ ଆଶା କରିପାରିବ? ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ତାପ ଓ ଶୀତ ଦୂର କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ, ସେ ଶିଶୁ, ଗଛ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଉଦ୍ଭିଦ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ପ୍ରଭେଦ ରହିଯାଏ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ? ଶିଶୁମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ସବୁବେଳେ ଡେଙ୍କା ମାରି ଉଡିବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି, ଭୋକରେ ଚିନ୍ତିତ ଓ ଭୟରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭରିଯାଇଥାଏ। ଶିଶୁବୟସ୍କ ଦିନରେ ଶିକ୍ଷକ, ମା, ବାପା, ଲୋକମାନେ, ବଡ଼ ଛୁଆମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଭୟ ରହିଥାଏ—ଏହି ଶିଶୁବୟସ୍କ ସତ୍ୟରେ ଭୟର ଘର। ଯେଉଁ ଲୋକର ଆଶା ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ବିଫଳ ହୁଏ, ମୂର୍ଖତାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ, ସେଠି ଶିଶୁବୟସ୍କ କେବେ ମଧ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ପୂରଣ ନୁହେଁ, ହେ ମହାମୁନି। ଏପରେ, ଶିଶୁବୟସ୍କର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଛାଡ଼ି, ଆଶାବିଫଳ ଲୋକ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅଶାନ୍ତିମୟ ମେଘମାଳାକୁ ଆରୋହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ସେଠି ସ୍ୱମନର ଅସ୍ଥିର ଚଳନା ଅନୁସରଣ କରି, ମୂଢ଼ ଚିତ୍ତି ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଏ। ଆଶା ଓ ଅଭିଲାଷାର ଦାନବ ମନର ଗୁହାରେ ବସି ଅନେକ ଭ୍ରମ ତିଆରି କରେ, ଏହି ଦେଖି ସେ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ। ମନ ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତାରେ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅନେକ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ଦୋଷ ଏହି ଦିଗଦର୍ଶନକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ; ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ମୁନିଶ୍ରେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୁବାବସ୍ଥା ଧ୍ୱଂସ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯାହା ବଡ଼ ନରକର ମୂଳ ଓ ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମଣର କାରଣ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ଭୟାନକ ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଘଟଣା ଓ ବିବିଧ କଥା ରହିଛି, ସେଉଁଠି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ମୁଁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଆନନ୍ଦ ନ ପାଏ, ଯେଉଁଠି ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ଚମକ ପରି ଅପେକ୍ଷାରେ ଦୃତ ଅପସାରିତ ହୁଏ, ଅସ୍ଥିର ମେଘ ଭିତରେ ଗର୍ଜନ କରେ, କ୍ଷଣିକ ଅଭାସ ଦେଖାଏ। ଯୁବାବସ୍ଥା ଅନେକ ଭ୍ରମର ଝରଣା, କିଚ୍ଚିତ୍ ମାଟିରେ ଅଟକି ଯାଏ, ମୂଢ଼ ସ୍ୱଭାବର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଯାଇଥାଏ; ଏହିପରି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷଣିକ ଚମତ୍କାରିତାରେ ମାତ୍ର ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଅସ୍ଥିର; ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ଏମିତି, ଯେଉଁଠି ଏକ ତୀର ଝଡ଼ିପଡ଼ିବା ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଦୁଃଖର ଚମକରେ ଭରିଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ସଦା ଦୋଷର ଦାହ ଆଣିଥାଏ। ମଧୁର ଓ ସୁଖଦାୟକ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷାଦମୟ, ଦୋଷ ଓ ଦୁର୍ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ, ମଦର ଝାଗ ପରି—ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମିଥ୍ୟା, ଯଦ୍ୟପି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଶୀଘ୍ର ନିରାଶା ଆଣିଥାଏ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଅଙ୍କଲଗାଇବା ପରି—ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା କ୍ଷଣିକ ଚଞ୍ଚଳତା, ମାୟା ଉପରେ ନିର୍ମିତ, ଆକାଶରେ ଚକ୍ର ଅଙ୍କିତ ପରି—ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ବାହ୍ୟରେ ମୃଦୁ ଓ ବିକାଶଶୀଳ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆହତ; ଶରତ୍ ମେଘ ପରି—ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଭିତରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ଏକ ବେଶ୍ୟା ସହ ମିଳନ ପରି—ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ସେସବୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଶେଷରେ ବଡ଼ ବିପଦ ପରି ଏକଠା ହୁଏ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ରାତିକୁ ଦେଖି ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ହୃଦୟକୁ ଅନ୍ଧକାର କରେ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାର ଭ୍ରମ ଭଲ ଆଚରଣକୁ ଭୁଲାଇଦିଏ, ମନକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ମୂର୍ଖତା ଦେଇଥାଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ହୃଦୟର ଦାହରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ, ଯେପରି ଏକ ଗଛ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଯଦିଓ ମନ ବିଶାଳ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପବିତ୍ର ଥାଏ, ତଥାପି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନଦୀ ମାଟିଆ ହେବା ପରି ଏହା ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଘନ ତରଙ୍ଗ ଥିବା ଭୟଙ୍କର ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିହେବ, କିନ୍ତୁ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅସ୍ଥିର ତୃଷ୍ଣା, ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାର ଚିନ୍ତା—ଏହି ହେଉଛି ସେ ପ୍ରିୟା, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ନେହ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆକର୍ଷଣ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ମୁହଁ—ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ସଦ୍ଲୋକେ ଏଠାରେ ଏହି ଦୃତ ଚଞ୍ଚଳ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଯୁବକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଘାସକୁ କେହି ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୁବାବସ୍ଥା ସଦା ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ଧ୍ୱଂସ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଦୋଷର ମୁକ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏକ ବଡ଼ ଅହଂକାରୀ ହାତୀ ପରି। ଯୁବାବସ୍ଥା ଏକ ନୂତନ ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକ ଗଛର ମୂଳ ମନରେ ଗଭୀର, ଏବଂ ଦୋଷର ସାପ ତାହାରେ ଘୁରୁଛି। ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଭାବେ ଜାଣ, ଯେଉଁଠି ଭୋଗର ତନ୍ତୁ ଭରିଛି, ଭ୍ରମର ପାତ୍ର ରହିଛି, ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ମୃଗମଧୁ ତାହାରେ ଘୁରୁଛି।