ଚେତନା ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବି, ଦୃଶ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଏହା ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଥିବା ପରି ପ୍ରତୀତି ହୁଏ, ଏବଂ ମୂଢତାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ କୌଣସି ମୂଢତା ନାହିଁ, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ରହିଛି—ଚେତନା ଏପରି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ଏକ ବିଶାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି। ଏହି ଚେତନା ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଆସିପାରେ, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ଚେତନାର ଅଂଶ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ସବୁଠାରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ କିମ୍ବା ଏହା ସଦୃଶ କିଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହାଦି ଜଳରୁ ଭିନ୍ନ, ସେପରି ଏହା ହେଉଛି ଚେତନାର ବିସ୍ତୃତି। ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଭ୍ରମ ପରି ଏଠି ଥାଏ କିମ୍ବା ନଥାଏ। ‘ମୁଁ’ ଭାବକୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ, କ୍ଲେଶ ରହିତ ଭାବରେ ଜାଣ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ସବୁ କେବଳ ହିମ ପରି ଶୀତଳତା, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ସଦୃଶ; କିନ୍ତୁ ସେଉଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଥିବା ଏହି ଚେତନା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ସଦୃଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ସମସ୍ତ ଆକାରରେ ବିକାଶ ପାଏ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ମନର ଦେହ ଅନେକ ପ୍ରକାରର, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆକାଶ ପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ। ଯିଏ ଦେହ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ସବୁ ସହିତ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ, ଏହାମାନଙ୍କୁ କେବଳ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବରେ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମନର ସ୍ୱରୂପକୁ ମନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ମନର କାଞ୍ଚ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ସୁନାର ସ୍ପର୍ଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେତେବେଳେ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଦେହର ଅନୁଭବ ତୁକୁଡ଼ିଆ ରହିଗଲା କ’ଣ ଉପକାର? ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହାକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରାଯାଇପାରେ, ଯେପରି ଆକାଶର କିରଣରେ ପାଣି ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ; ଯଦି ଦେହ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ଥାନ୍ତା। ଯେମାନେ ଅସତ୍ୟ, ଦେହ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପରେ ଆସକ୍ତ, ଏଠି ଏହା ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ—କିଛି ଲୋକ ସେମାନେକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଠପୁତଳି ଭାବରେ କହନ୍ତି। ଯେପରି ମନ ଭିତରେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ସେପରି ତାହା ତୁରନ୍ତ ଘଟେ; ଏଠି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରମା, ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିମ୍ବା କୃତ୍ରିମ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ନିଶ୍ଚୟ। ଯେପରି ଏବଂ ଯେଉଁପରି ମନ, ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହା ଦେହର ସ୍ୱରୂପ ହୁଏ; ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ—‘ଏହି ଦେହ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ’—କୁ ଅନୁଭବ କରି, ଅନାସକ୍ତ ରୁହ। ଏହି ଦେହ ଓ ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଲୋକେ କେବଳ ଦେହ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଏହିପରି ଦେହ ନଶ୍ୱର। ଯେପରି ଜଣେ ଶିଶୁ ଭୂତ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଭାବନା ନ ଥିଲେ କୌଣସି ତର୍କରେ ଭୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଉପଦେଶ ମୋତେ ପଦ୍ମଜନ୍ମା (ବ୍ରହ୍ମା) ଦେଇଥିଲେ; ତା ପରେ, ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ପୁନି ଏହି ଭଗବାନ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରକୁ ମୁଁ ଶୁଣିଲି। ମୁଁ ପଚାରିଲି: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶାପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଏହା ସଦୃଶ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟର୍ଥ; ତେବେ କିପରି ଏସବୁ ପୁନି ଅପ୍ରଭାବୀ ହେଲା?” ଶାପ, ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ସବୁ ଜୀବମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଦୁଇ ଗତିର ବାୟୁ, କିମ୍ବା ତେଲ ଓ ଘୃତ ଅଲଗା ନୁହନ୍ତି, ସେପରି ମନ ଓ ଦେହ ସଦା ଅଖଣ୍ଡ। କିମ୍ବା, ଦେହ ବାସ୍ତବରେ ଅଛି ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ମନ ସହିତ ଜଡିତ, ଏବଂ ସ୍ଵପ୍ନ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଭ୍ରମ ମାନିବା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଦୁହେଁ ନଷ୍ଟ ହେବା ମାନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚୟ, ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହର ଅବସାନ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ମୁଁ ପଚାରିଲି: “ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ମନ ଶାପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କିପରି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର।” ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପ୍ରାଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦେହ ରହିଛି। ଏଉଁ ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ମନ-ଦେହ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର, ଅସ୍ଥିର, କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ମାଂସର ଦେହ। ମାଂସ ଦେହ ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଏ, ଶାପ ଓ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ। ଏହା ପ୍ରାୟ ମୌନ, ଶକ୍ତିହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହା ପଦ୍ମପତ୍ରର ପାଣି ପରି ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଳି ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ, ଯାହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ, ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହା ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନି ଲୋକରେ ଏହା ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ। ଯଦି ଜଣେ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଧୃଢ଼ ସାହସରେ ନିଜକୁ ଉପରେ ଭରସା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଦୁଃଖର ଅପରିଚୟ ରହିଥାନ୍ତି, ଦୋଷ ଲାଗେ ନାହିଁ। ମନ-ଦେହ ଯେପରି କ୍ରିୟା କରେ, ସେପରି ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ଦେହର କୌଣସି ପ୍ରୟାସ କଦାପି ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମନ-ଦେହର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳଦାୟକ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ମନକୁ ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରି ଅବିଚଳ ରହାଯାଏ, ସେଠି ଶାପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ପାଥର ଉପରେ ଅଣ୍ଡ ମାରିଲେ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ। ଦେହ ପାଣି, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା କିଚି ମାଟିରେ ଯାଉ, ମନ ଯାହା ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଠିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।