ଏହି ଉପଦେଶରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦେଖାଏ। ମୁଁ କେବଳ ଅସ୍ତି ବା ନାସ୍ତି, ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଯଦିଓ ଏକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ବିରୋଧ ଥିବା କାରଣରୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ମନକୁ ଜାଣ, ଏହା କେବଳ ଜଡ ବା ଅଜଡ ନୁହେଁ, ବିରାଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ଗଠନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା ଅଜଡ ଯେହେତୁ ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ଏବଂ ଜଡ ଯେହେତୁ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଶ୍ୟ ଥାଏ, ତାହାର ଅନୁଭବ ସତ୍ୟ ହୁଏ; ଯଦି ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ସେଠାରେ କିଛି ରହେନାହିଁ। ଯିଏପରି ଗହଣାର ମୂଳ ଗୁଣ ସୁନାରେ ଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ। ବ୍ରହ୍ମ ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ରୂପ, ସମସ୍ତ କିଛି କିମ୍ବା ଜଡ, କିମ୍ବା ଚେତନା ହୁଏ। ମୋ ଠାରୁ ପଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଜଡ ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନାହିଁ। କାଠ ବା ଏହା ପରି ଯେଉଁଠାରେ ଚେତନା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; କାରଣ ଦୃଷ୍ଟି ସେଉଁଠି ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସାମ୍ୟ ରହିଛି। ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଜଡ, କିମ୍ବା ଚେତନା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ପର୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ସମାନ ସ୍ୱଭାବ ଭିତରେ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜଡ, ଚେତନ, ଶାନ୍ତ ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ସେଠି ସେ ଅବିବର୍ଣ୍ୟ ଉପରେ ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ବିରାଟ ମରୁଭୂମିରେ ପତ୍ର ଓ ଲତା ନାହିଁ। ଚେତନା ଭିତରେ ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପଜେ, ତାକୁ ‘ମନ’ କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ଚେତନ ଅଂଶ ଅଜଡ, ଏବଂ ଜଡ ଅଂଶ ତାହାର ବସ୍ତୁ ରୂପ। ଏଠାରେ ଚେତନାର ଅଂଶ ହେଉଛି ଜାଗୃତି, ଏବଂ ଜଡ ଅଂଶ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ; ଏଭଳି, ଜୀବ ଏଇ ଜଗତର ମାୟା ଦେଖି, ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ନିଜରେ ପବିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚେତନା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏକ ଅଂଶ ଧାରଣ କରି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖାଏ। ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖି, ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ସତ୍ତା ଏକ ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି ଭ୍ରମରେ ଘୁରୁଥାଏ। ବାସ୍ତବରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭ୍ରମର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଚେତନା ଏଭଳି ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ, ବିରାଟ ସମୁଦ୍ର ଭଳି। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଚେତନାରେ ଯଦି ଜଡତା ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମନ ଭାବରେ ଜାଣ। ଏଠାରେ ଚେତନା ଅଂଶ ହେଉଛି ଜାଗୃତି, ଏବଂ ଜଡତା ଉପଜେ ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ। ପରମ ସତ୍ୟରେ, ‘ମୁଁ’ ଭାବ ବା ଏହା ପରି କିଛି ଅନ୍ଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହାଦି ଜଳରୁ ଭିନ୍ନ, ସେପରି ଏହା ଚେତନାର ବିସ୍ତାର। ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଉପଜିଛି; ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଯେପରି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ। ‘ମୁଁ’ ଭାବକୁ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ଜାଣ, ଯାହା ଦୁଃଖ ରହିତ; ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଏବଂ ଏହା ପରି କିଛି କେବଳ ହିମ ଭଳି ଶୀତଳତା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ନିଜକୁ ଜଡ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ସମାନ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବସ୍ତୁର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ; ଏହି ମନ ରୂପ ଦେହ ଅନେକ ପ୍ରକାର, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆକାଶ ଭଳି ସ୍ୱଚ୍ଛ। ଯିଏ ଦେହ ଏବଂ ଏହା ଭଳି ଅନ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଏହାକୁ କେବଳ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ମନର ସ୍ୱଭାବକୁ ମନ ଭାବରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। ଯେବେ ମନର ତାମ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପରମ ସତ୍ୟର ସୁନା ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଅକୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦ ଉପଜେ—ତେବେ ଦେହ ଅନୁଭୂତିର ଖଣ୍ଡ ରହିଲେ କଣ ଲାଭ? ଯାହା ଅଛି, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧି ହୋଇପାରେ, ଯେପରି ଆକାଶର କିରଣରେ ଜଳ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଯଦି ଦେହ ଏବଂ ଏହା ଭଳି ବିଷୟର ଅଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ହେଉଥାନ୍ତା। ଯେଉଁମାନେ ଅସତ୍ୟ, ଦେହ ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତ, ଏଠି ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ—କେହି ତାଙ୍କୁ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ କଠପୁତଳି କୁହନ୍ତି। ଯେପରି ଅନ୍ତରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ସହିତ, ସେପରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ ହୁଏ; ଏଠି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବା ଏକ କୃତ୍ରିମ ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତତା। ମନ ଯେପରି ଏବଂ ଯେପରି ଆପଣ ଜ୍ୱଳନ୍ତି, ସେପରି ଦେହର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ହୁଏ; ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ମାନି, ‘ଏହି ଦେହ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ,’ ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ବସିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦେହ ଏବଂ ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବେ ଉପଜେ; ଲୋକ କେବଳ ଦେହ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଏହାର ନାଶ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭୂତ ଓ ଏହାପରି କଳ୍ପନାରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରେ, ତେଣୁ ଏମିତି ଧାରଣା ନଥିଲେ, କୌଣସି ତର୍କରେ ଭୟ ନାହିଁ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ପୂଜ୍ୟ ପଦ୍ମ-ଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା। ଏହା ପରେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ପୁନି ସେଇ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା ଶୁଣିବାକୁ। ମୁଁ ପଚାରିଲି: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶାପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଏହାପରି ଶକ୍ତି ଅପରାଜିତ; ତେବେ କିପରି ଏହା ଅପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଯାଏ?” ଶାପ, ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏସବୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଦୁଇଟି ପବନ ଚଳନ, କିମ୍ବା ତେଲ ଓ ଘିଅ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ମନ ଓ ଦେହ ସତତା ଅଖଣ୍ଡ ଅଛି। ଅଥବା, ଦେହ ବାସ୍ତବରେ ଅଛି ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ମନ ସହ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଏହା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଭ୍ରମ ଅନୁଭୂତି। ଏହି ଦୁଇରୁ ଗୋଟିଏ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଦୁହିଁ ନଶ୍ଟ ଭାବିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଯେବେ ମନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦେହର କ୍ଷୟ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ମୁଁ ପଚାରିଲି: “ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ମନ ଶାପ ଓ ଏହାପରି ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ, ବା କିପରି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ?