ମନ ଏକ କଳ୍ପନାର ରୂପ, ଏବଂ ଯେହେତୁ ମନ ଯାହା କଳ୍ପନା କରେ, ସେହି ଆକାରରେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଏହି ମନ ଛାଡ଼ି ଦେହକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଖୁଥିବା ନାହିଁ। ମନ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାର ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ମନ ସ୍ୱୟଂ ଉପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯେଉଁ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଭିତରେ, ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଯାହାକୁ ମନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ‘ଭୂତ ଯାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଏକ ଘନ ରୂପରେ ଚଳିତ ଅଛି। ଏହି ମନକୁ ‘ଜୀବ’ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ବସିଥାଏ; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି ଓ ଜୀବ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ପରମ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠି, ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ମନ ଅଛି। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଚେତନା ଅସତରୁ ସତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମନ ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠି ସେହିପରି ନିର୍ମିତ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପର ସାର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହା ମନର ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଖେଳ, ଯେଉଁଠାରେ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି; ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱଭାବ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପରମାତ୍ମାର ରୂପ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ, ମନ ଜୀବ ହେଉଛି ଓ ଦେହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାହାକୁ ଫଳତଃ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନାର ରୂପରେ; ଅଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ, ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଉପଜିଥିବା। ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ରୂପର ଭ୍ରମାଣ୍ଡ ପରି, ମନ ଚେତନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ୍ମ ଜନ୍ମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରି। ମୁଁ ନାହିଁ ସତ୍, ନାହିଁ ଅସତ୍, ନାହିଁ ଭାବ, ନାହିଁ ଅଭାବ; ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଆକାର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିରୋଧ ଥିବାରୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ମନକୁ ଜାଣ, ଏହା ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଉଭୟ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ଅଛି, ଏହା ଚିନ୍ତାର ଗଢ଼ା ରୂପ; ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ୱରୁ ଅଜଡ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରୁ ଜଡ ହୁଏ। ଅନୁଭୂତିର ସତ୍ୟତା ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ତାହା ନ ଥିଲେ, ଏହା ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଗହଣାର ମୂଲ୍ୟ ସୁନାରେ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ, ତେଣୁ ସବୁ କିଛି କିମ୍ବା ଜଡ କିମ୍ବା ଚେତନା; ମୋଠାରୁ ପଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠି ଶୁଦ୍ଧ ଜଡ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନାହିଁ। କାଠ ଓ ଏହା ଭଳି ଯାହାରେ ଚେତନା ନାହିଁ, ସେଠି ଦୃଷ୍ଟି ଉପଜିପାରିବ ନାହିଁ; କାରଣ, ଦୃଷ୍ଟି ମାତ୍ର ସାଦୃଶ୍ୟରେ ଉପଜେ। ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଜଡ କିମ୍ବା ଚେତନା ଉପରେ ନିର୍ଭର; ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ପର୍କରୁ ଉପଜେ, ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ସମାନ ସ୍ୱଭାବର ମଧ୍ୟରେ। ‘ଜଡ’, ‘ଚେତନ’ କିମ୍ବା ‘ଶାନ୍ତ’ ଯେପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ବିଶାଳ ମାରୁଭୂମିରେ ପତ୍ର-ଲତା ନଥିବା ପରି। ଚେତନାରେ ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଉପଜେ, ସେଇ ‘ମନ’; ଏଠି ଚେତନ ଅଂଶ ଅଜଡ, ଏବଂ ଜଡ ଅଂଶ ତାହାର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବ। ଏଠି, ଚେତନା ଅଂଶ ହେଉଛି ଜାଗୃତି, ଏବଂ ଜଡ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ; ଏଭଳି ଜୀବ, ଜଗତ ମାୟାକୁ ଦେଖି, ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚେତନା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଏକ ଅଂଶ ଧାରଣ କରି ଦେଖାଯାଏ। ଚେତନା, ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖି, ଦୃଶ୍ୟର ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଅଂଶ ଅଛି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଭ୍ରମରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭ୍ରମର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହିଠି ଏହି ନିଶ୍ଚିତତା। ଚେତନା ଏଭଳି ଏକ ମହା ସମୁଦ୍ର ପରି ଅଟୁଟ ଅଛି। ତାହାର ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଚେତନାରେ ଜଡ ଥାଉ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ମନ ଭାବେ ଜାଣ। ଏଠି, ଚେତନା ଅଂଶ ଜାଗୃତି, ଏବଂ ଜଡ ଉପଜେ ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ‘ମୁଁ’ ଭାବ କିମ୍ବା ଏହା ଭଳି କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହା ଭଳି ଜଳରୁ ବିଭିନ୍ନ, ସେପରି ଏହା ଚେତନାର ବିସ୍ତାର। ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଜିଛି ବୋଲି ଜାଣ; ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଯେପରି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଛି, କିମ୍ବା ନାହିଁ। ‘ମୁଁ’ ଭାବକୁ କେବଳ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଏହା ଭଳି କିଛି କେବଳ ତୁଷାର ପରି ଶୀତଳତା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଚେତନା ନିଜକୁ ଜଡ ଭାବରେ ଦେଖାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରି; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କେବେ ତାହା ପରି ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ରୂପରେ ବିକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ମନର ଦେହ ବହୁବିଧ ରୂପରେ ଖୋଲା ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି। ଯିଏ ସଦା ଦେହ ଓ ଏହା ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ ଆତ୍ମତ୍ୱ ବିସର୍ଜନ କରେ, ତାହାର ଚିତ୍ତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କରି, ମନକୁ ମନ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ମନର ତାମ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ସୁନା ପାଉଁଛି, ସେତେବେଳେ ଅକୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦ ଉପଜେ—ତେବେ ଦେହ ଅନୁଭୂତିର ଖଣ୍ଡ ରହିଲେ କଣ ହେବ? ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ତାହା ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ, ଯେପରି ଆକାଶର କିରଣରେ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଦେହ ଓ ଏହା ଭଳି ଅଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେମାନେ ଅସତ୍ୟ, ଦେହ ଓ ଏହା ଭଳି ଭାବରେ ଆସକ୍ତ, ଏଠି ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ—କେହି ସେମାନେକୁ ପୁତଳି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେପରି ଭିତରେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ଏକ କ୍ଷଣରେ ସେହି ହୋଇଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିମ୍ବା କୃତ୍ରିମ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏଠି ଲାଗୁଛି। ମନ ଯେଉଁପରି ଏବଂ ଯେପରି ଏହା ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହର ଆତ୍ମା ହୁଏ; ‘ଏହି ଦେହ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ’—ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧି କରି, ଆସକ୍ତି ବିନା ରୁହ।