ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର ଜାଲ ବିଷୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାକରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କଥା ହେଲା, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା କଲି ଏବଂ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲି— “ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ, କାରଣ ଆକାଶ ବିଶାଳ, ମନ ବିଶାଳ ଏବଂ ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ। ଏହିପରି ମୁଁ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ସଦା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଅନେକ ପ୍ରଜାର କଳ୍ପନା କରେ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଏହିପରି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ମନୁ ହେବାକୁ ଦ୍ରୁତ ହୁଅ; ମୋର ପ୍ରେରଣାରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କର।” ତାପରେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାକର ମୋର କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଜଳନ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବା ନିଜକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଭାଗ କଲେ। ଏକ ରୂପରେ ସେ ପୂର୍ବତନ ଦେହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଆକାଶର ପଥରେ ଚଳି, ସୃଷ୍ଟିର ଦିନର ପରମ୍ପରା ପ୍ରସାର କଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ, ମୋର ନିଜ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ବିସ୍ତାର କଲେ। ସେଠାରେ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପରି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ମନର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଇଲେ, ତେଣୁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଓ ମନର ସ୍ୱଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛୁ। ମନ ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ତାହାର କଳ୍ପନା ଯାହା, ସେହି ଦେହ ଇତ୍ୟାଦିର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଦେହକୁ ଦେଖିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ମନ ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏହା ନିଜକୁ ନିଜେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାନେ; ଯାହା ଉପଜେ, ସେହି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଉପଜେ, ମରିଚିକା ପରି। ଏହି ମନ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱର ଯାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦେହ ନାମକ ଘନ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ, ‘ଜୀବ’ ନାମ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ବସିଥାଏ; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଇଯାଏ ଏବଂ ଜୀବ ପଦେପଦେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠି, ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ମନ ଅଛି। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଚେତନା ଅସତ୍ତାରୁ ସତ୍ତାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରର ମନ ବ୍ରହ୍ମା, ସେପରି ମୁଁ ଏଠି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ଏହା ସବୁ ମୋର ଦ୍ୱାରା ଘଟିଛି, ଏବଂ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟର ସାର୍ଥକତା ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ। ଏହି ସବୁ ମନର ଏକ ଖେଳ, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିମିତ୍ତ; ଦେହ ଇତ୍ୟାଦି କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱଭାବ ମାତ୍ର। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ମନ ଜୀବରୂପ ହୋଇ ଦେହ ଆଦିର ଆକାର ଧାରଣ କରି ଅବ୍ୟର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରପଞ୍ଚ ପରି ଚେତନାର ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଜାଗୃତି ଅଭାବରେ ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵପ୍ନ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା। ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ମରିଚିକା ଓ ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ରୂପର ଭ୍ରମ ପରି, ମନ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ୍ମଯୋନି ପରି। ମୁଁ ସତ୍ତା ନୁହେଁ, ଅସତ୍ତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭାବ କିମ୍ବା ଅଭାବ ନୁହେଁ; ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିରୋଧାଭାସ ଥିବାରୁ ଅସତ୍ୟ। ମନକୁ ଜାଣ, ଏହା ଜଡ଼ ଓ ଅଜଡ଼, ବିଶାଳ ଆକାର ଓ ଚିନ୍ତନର ଶିଳ୍ପ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଅଜଡ଼, ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଉପଜିବାରୁ ଜଡ଼। ଅନୁଭୂତିର ସତ୍ୟତା ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହା ଅଭାବରେ, ଏହା ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଚୂଡ଼ିର ଗୁଣ ସୁନାରେ ଅଛି, ସେହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟରେ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ କିଛି କିମ୍ବା ଜଡ଼, କିମ୍ବା ଚେତନା; ମୋଠାରୁ ପଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଡ଼ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନାହିଁ। କାଠ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଚେତନା ନଥିବାରୁ, ଏହାର ଦୃଷ୍ଟି ଉପଜି ନାହିଁ; ଦୃଷ୍ଟିକେବଳ ସମାନ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ପର୍କରେ ଉପଜେ। ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଜଡ଼ କିମ୍ବା ଚେତନାର; ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ପର୍କରୁ ଉପଜେ, ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ସମାନ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ। ‘ଜଡ଼’, ‘ଚେତନା’, ‘ଶାନ୍ତ’ ପଦର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଅବ୍ୟାଖ୍ୟାନୀୟ ରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମହାମରୁଭୂମିରେ ପତ୍ର ଓ ଲତା ନାହିଁ। ଚେତନାରେ ଉପଜିଥିବା ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉପଜେ, ସେହି ‘ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଠି ଚେତନା ଅଂଶ ଅଚଳ, ଜଡ଼ ଅଂଶ ତାହାର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବ। ଏଠି ଚେତନା ଅଂଶ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱ, ଜଡ଼ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟ; ଏପରି ଜୀବ, ପ୍ରପଞ୍ଚର ମରିଚିକା ଦେଖି, ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଏକ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରି ଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଚେତନା ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖି, ଦୃଶ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରେ; ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଅଂଶ ଧାରଣ କରି, ମୋହରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରକୃତରେ କୌଣସି ମୋହ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ମୋହର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏଠି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଚେତନା ଏହିପରି ସ୍ଥିର ଅଛି, ବିଶାଳ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି। ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଚେତନାରେ ଜଡତା ରହୁ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହାକୁ ମନର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜାଣ; ଏଠି ଚେତନା ଅଂଶ ଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଜଡତା ଉପଜେ ‘ମୁଁ’ ଭାବରୁ। ପରମ ସତ୍ୟରେ, ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ତିନି ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଜଳରୁ ଭିନ୍ନ, ସେପରି ଏହା ଚେତନାର ବିସ୍ତାର। ଯେଉଁ ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଉପଜିଛି; ମରିଚିକା ପରି ଏଠି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ। ‘ମୁଁ’ ଭାବକୁ କେବଳ ନିର୍ବିକାର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସବୁ କେବଳ ହିମ ପରି ଶୀତଳତା।