ସେହି ସମୟରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶରୀରର ଜନ୍ମଜାତ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ସଦା ଗୃହସ୍ଥ ଦମ୍ପତି ହିସାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରେମର ସ୍ନେହ ରହିଛି, ତାହାକୁ ଦେଖି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ସ୍ନେହର ଅମୃତ ଛୁଆଁରେ, ରମଣୀୟ ଭାବରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖି, ମୁଁ ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲି—"ମହାନୁଭାବ, ମୋ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବ ଉପଜିଛି, ସେଇଁ କଥା କହୁଛି: ମନ କେବେ ଧରାଯିବା, ବୁଝାଯିବା କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ କରାଯିବା ନୁହେଁ, ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅବଦମ୍ବିତ ହୁଏନି। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାରରେ କିମ୍ବା ଅନେକ ଲୋକମାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟ, କ'ଣ ଆପଣଙ୍କୁ ବା ଲୋକନାଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବ? ମନ ହେଉଛି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମନକୁ ଲୋକ କହନ୍ତି ପୁରୁଷ; ମନେ ଯାହା କରେ, ସେଇଁ ପ୍ରକୃତ ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟ, ଶରୀରେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନେ ଯାହା ନିର୍ଣୟ କରେ, ତାହାକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧ ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ କରିହେବ ନାହିଁ, ଯେପରି ମଣିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଅପସାରଣ କରିହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ସେମାନେ ଏଠାରେ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ସବରେ, ରହୁନ୍ତୁ; ଆପଣ ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଚିତ୍ତର ଆକାଶରେ ବସନ୍ତୁ, ଅନନ୍ତ ମହାନ୍। ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ ଏବଂ ତୃତୀୟ ଶରୀର ଆକାଶ—ଏହି ତିନିଟି ଅପାର, ସବୁ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆପଣ ଚାହିଲେ ଏକ, ଦୁଇ ବା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତୁ; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବସନ୍ତୁ—ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ କ'ଣ ଲାଭ? ଏପରି ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସଂସାରର ଜାଲ ବିଷୟରେ କହିଲେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲି—"ମହାପ୍ରଭା, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ଯଥାଯଥ; ଆକାଶ ବିଶାଳ, ମନ ବିଶାଳ, ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବିଶାଳ। ତେଣୁ, ମୋ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ମୁଁ ସର୍ବଦା ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ତୁରନ୍ତ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ କଳ୍ପନା କରେ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ତେଣୁ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଏଠି ପ୍ରଥମ ମନୁ ହେବାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆରମ୍ଭ କର; ମୋ ଉଦ୍ବୋଧନାରେ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କର।" ତାପରେ, ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରଭାକର, ମୋର କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଜଳନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବା ସ୍ୱରୂପରେ, ନିଜକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ଏକ ରୂପରେ, ସେ ପୂର୍ବ ଶରୀରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଆକାଶର ମାର୍ଗରେ ଚଳି, ସୃଷ୍ଟିରେ ଦିନମାଳାକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ, ମୋର ନିଜ ଭାବକୁ ଧାରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଯାହା ମନରେ ଉପଜେ, ସେଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଚାନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପରି, ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ—ମନର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଯେପରି ଚାନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପାଇଥିଲେ, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଓ ମନର ସ୍ୱଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛୁ। ମନ କଳ୍ପନାର ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ଯେଉଁ ରୂପରେ କଳ୍ପନା କରେ, ସେଇ ଶରୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହା ଠାରେ ଏହି ଶରୀରକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ। ମନ ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଚମତ୍କାର, ଏହା ନିଜକୁ ନିଜେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯାହା ଉପଜେ, ତାହା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଉପଜେ, ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଏହି ଯାହା ମନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ 'ଭୂତବାହନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦେହ ନାମକ ଘନ ତତ୍ତ୍ୱ ହିସାବରେ ଚଳିଥାଏ। ଏହି ମନ, 'ଜୀବ' ନାମରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ରହେ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେବା ସହିତ, ଜୀବ ପଦେପଦେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠାରେ, ମୁଁ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ମନ ଅଛି। ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚେତନା ଅସତ୍ରୁ ସତ୍ ଭାବେ ଉପଜିଛି। ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ବ୍ରହ୍ମା, ସେପରି ମୁଁ ଏଠି ବସିଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ନିଶ୍ଚୟର ସାର୍ଥକତା। ଏହି ମନର ଏକ ଖେଳ, 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା' ବୋଲି ସ୍ଥିର; ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ସ୍ୱଭାବ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମନ ଜୀବ ହୋଇ, ଦେହର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାହାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖେ। ସମସ୍ତ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରର ସଂସାର ପରି, ଚେତନାର ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଅଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ। ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଓ ପଞ୍ଚ ଭୂତର ରୂପର ଭ୍ରମ ପରି, ମନ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦ୍ମଜନ୍ମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରି। ମୁଁ ନ ଅସତ୍, ନ ସତ୍; ନ ସଦ୍, ନାସଦ୍; ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିରୋଧାଭାସ ଥିବାରୁ ଅସତ୍ୟ। ମନକୁ ଜାଣ, ଏହା ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଉଭୟ; ବିଶାଳ ରୂପ ଏବଂ ଚିନ୍ତାମୟ; ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଜଡ, ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏହା ଜଡ। ଅନୁଭବର ସତ୍ୟତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହା ନ ଥିଲେ, ଏହା ଲୟ ହୁଏ; ଯେପରି ଆଭୂଷଣର ଗୁଣ ସୋନାରେ ଅଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମ ସବୁ କିଛି ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜଡ ବା ଚେତନା ଅଟୁଟ; ମୋଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କେବଳ ଜଡତା ବା କେବଳ ଚେତନା ନାହିଁ। କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଡ ବସ୍ତୁରେ ଚେତନା ନଥିବାରୁ, ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି ଉପଜିପାରିବ ନାହିଁ; କାରଣ, ଦୃଷ୍ଟି କେବଳ ସମାନ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ସାଥିରେ ସମ୍ପର୍କରୁ ଉପଜେ। ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଜଡ ବା ଚେତନାର; ଦୃଷ୍ଟି ସମ୍ପର୍କରୁ ଉପଜେ, ଏବଂ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ସମାନ ସାର୍ଥକତା ଥିଲେ ହୁଏ।