ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ମୃଗନୟନୀ ପ୍ରେମିକାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ମହିଳା ପାଇଁ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଭୋଗର ଫଳରେ କେବେ ଦୁଃଖ ଆସିଥିବା ଦେଖିନାହିଁ—ସମୟ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କାଳ କିଛି ହେଉ ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏପରି କଥା କହିଲେ, ତାହା ପରେ ପଦ୍ମନୟନ ରାଜା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମୁନି ବର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କଲେ। ତିନି କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଦେଖୁଛ କି ଏହି କୁଟିଳ ପୁରୁଷ କିପରି ମୋ ଜନାନୀକୁ ନେଇ ଏଠାରେ ଦୃଢ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛି?” ଏହି ଅନ୍ୟାୟକାରୀକୁ ତାଙ୍କର ପାପ ଅନୁଯାୟୀ ଶାପ ଦିଅ, କାରଣ ଅଦୂଷ୍ୟ ଦୂଷ୍ୟର ଶାସନ ଏବଂ ହତ୍ୟାର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଯଥାଯଥ ଅଟୁ। ଏପରି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ବର୍ତ୍ତା ତୁରନ୍ତ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷର ପାପକୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ବିଚାର କଲେ। ତାପରେ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ—“ଏହି ପତିବ୍ରତାଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ, ତୁମେ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ସହ ନଶ୍ଟ ହେଉ।" ଏହି ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ଦୁଇଜଣ ଆଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ ମନ ସହ ଗଛରୁ ଝଡି ପଡିଥିବା ଦୁଇଟି ପତ୍ର ପରି ପୃଥିବୀରେ ତଳେ ପଡିଗଲେ। ପରେ, ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ମୃଗ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପରେ ଏହି ଆଶକ୍ତି ରହିଥିବାରୁ, ପକ୍ଷୀ ଭାବେ punଃ punଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଆଜି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଦୁଇଜଣ ଅତି ତପସ୍ବୀ, ଏକାଉଁଠି ଦ୍ରଢ ନିଶ୍ଚୟରେ ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଶିରୋପରି। ମହାନୁଭାବ, ବର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶାପ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଲାଗିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମନର ନିଗ୍ରହରେ ନୁହେଁ। ସେହି ସମୟରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶରୀରର ଅଭିନିବେଶରେ, ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବେ, ସେମାନେ ସଦା ପତି-ପତ୍ନୀ ହେଇଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ନେହ, ପ୍ରେମର ରସରେ ଶୋଭିତ, ଦେଖି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ନେହର ରସକୁ ଅନୁଭବ କରି ମନରେ ରମଣୀୟ ଭାବ ଦେଖାଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରି ରାଜା କହିଥାନ୍ତି: “ମହାନୁଭାବ, ମୋର ମନରେ ଯେଉଁଠି ଉପଜିଛି, ମୁଁ କହୁଛି—ମନ ଅଧୂଷ୍ୟ, ଅଗମ୍ୟ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପରେ ମଧ୍ୟ ନିଗ୍ରହିତ ହେଉନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ନାଶ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ କରିବା ଚିତ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହା ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ ତୁମେ, ମହାନୁଭାବ କିମ୍ବା ଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୁଃଖ ଆଣିପାରିବ? ମନ ହେଉଛି ଜଗତର ନିର୍ମାତା; ମନକୁ ଲୋକ କହାଯାଏ। ମନ ଯାହା କରେ, ସେହି ଜଗତରେ ହୁଏ; ଶରୀର କରିଥିବା କିଛି ନୁହେଁ। ମନର ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧ, କିମ୍ବା ଶାସନ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଇପାରିବ ନାହିଁ; ମଣିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେପରି ଅପସାରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଜ୍ୱଳନ ଚଞ୍ଚଳତା ମଧ୍ୟରେ; ତୁମେ ଏଠି ଜୀବଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ, ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ। ମନର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଶରୀରର ଆକାଶ—ଏହି ତିନିଟି ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ। ହେ ନିର୍ମାତା, ତୁମେ ଚାହିଲେ ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି କର; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅ—ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ତୁମେ କ’ଣ ଲାଭ କରିପାରିବେ? ଏହିପରି ଜଗତର ଜାଳ ବିଷୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କଥା କହିବା ପରେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିଚାର କରି, ଏହିପରି କହିଲି: “ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ଯଥାଯଥ; ଆକାଶ ବିଶାଳ, ମନ ବିଶାଳ, ଚେତନାର ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ବିଶାଳ। ତେଣୁ, ଚାହିଲା ପରି ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା କରେ; ଶୀଘ୍ର ଅନେକ ପ୍ରଜାକୁ ମନରେ କଳ୍ପନା କରେ। ତେଣୁ, ତୁମେ ନିଜେ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଏଠି ପ୍ରଥମ ମନୁ ହେଉ; ମୋ ଉଦ୍ଦୀପନାରେ ଚାହିଲା ପରି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କର। ଏହା ପରେ, ପ୍ରଭାକର ଦୀପ୍ତିମାନ ମୋର କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିରେ ଦୁଇଯୋଗ ହେଲେ। ଏକ ରୂପରେ, ପୂର୍ବ ଶରୀରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଇ, ଆକାଶ ପଥରେ ଚଳି, ସୃଷ୍ଟିରେ ଦିନଗୁଡିକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ, ମୋ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ବିସ୍ତାର କଲେ। ତାଙ୍କର ମନରେ ଯାହା ଉପଜେ, ସେହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଆସେ, ଏବଂ ତାର ସ୍ଥିରତା ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନର କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପରି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ—ମନର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଇଲେ, ତେଁପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଓ ମନର ନିଜ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପାଇଛୁ। ମନ ହେଉଛି କଳ୍ପନାର ଭାବ; ତାହାର କଳ୍ପନା ଯାହା, ତାହିଁ ଶରୀର ଆଦି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଛଡ଼ା ଶରୀରର ଦେଖୁଥିବା କେହି ନାହିଁ। ମନ ଆତ୍ମାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ନିଜେ ନିଜକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଯାହା ଉପଜେ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଉପଜେ, ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଏହି ମନ ରୂପୀ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ‘ପଞ୍ଚଭୂତର ଯାନ’ ରୂପରେ ପରିଚିତ; ଏହା ଘନ ଦେହ ଭାବରେ ଉପଜି, ଚଳାୟମାନ ହୁଏ। ଏହାକୁ ମନ କହାଯାଏ, ‘ଜୀବ’ ନାମରେ ଉପଲକ୍ଷିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ବସିଥାଏ; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେହ ଶାନ୍ତିତ, ଜୀବ ପଦେ ପଦେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି, ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ମନ ଅଛି। ଵସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚେତନା ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଉପଜିଛି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠି ସ୍ଥିତ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ କରିଛି, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ନିଶ୍ଚୟର ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହା ମନର ଏକ ଖେଳ, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା’ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ; ଶରୀର ଆଦି କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ଭାବ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ମନ ଜୀବ ହୋଇ ଦେହର ରୂପ ଧରି ଅନ୍ୟଥା ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜଗତ ପରି ଚେତନାର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଉପଜିଥିବା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ।