ଓ ରାମ, ଏହି କଳା ନୟନିନୀ ମନର ଗୁପ୍ତ ଭଣ୍ଡାରରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବୀ ଭଗବତୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ନିବାସରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କର ଜୀବନ ହାରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁସରଣ କରେନି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପକୁ ମেঘମାଳାର ଆଲିଂଗନରେ ଅନୁଭବ କରେନି। ମୁଁ କେଉଁଠି ଯାଉଛି, କେଉଁଠି ରହୁଛି, ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୋ ଚାହିଦା ଆସକ୍ତି ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନି। ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ ଅହଳ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନ କିମ୍ବା ମନର ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ସେ ମନ କେବଳ ସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ଯଦି ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ତେବେ ବଡ଼ ବର କିମ୍ବା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମେରୁ ପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଶରୀର ବର କିମ୍ବା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ବଦଳିଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିଶ୍ଚିତ ମନ କେବେ ବଦଳିଯାଇନି। ଏଠାରେ ଏହି ଶରୀରର ଖଣ୍ଡଗୁଡିକ ମନର କାରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ମନ ହିଁ ଏହି ଶରୀରଗୁଡିକର କାରଣ, ଯେପରି ଜଳ ସବୁ ଜଙ୍ଗଲ ଓ କଣ୍ଡାରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନ ଶରୀର ମନ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଶରୀର କଳ୍ପନା ହୁଏ। ପ୍ରଧାନ ଶରୀର ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଏହା ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ମନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍କୁର, ଯାହାରୁ ଗଛର ଅଙ୍କୁର ପରି ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଙ୍କୁର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶାଖାର ମହିମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କିନ୍ତୁ ପତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଙ୍କୁର ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମନ ତୁରନ୍ତ ଅନେକ ନୂତନ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସ୍ଵପ୍ନରେ ନୂତନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶରୀର କିଛି କରେନି; ଏହିପାଇଁ ମନର ରତ୍ନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। ମୁଁ ସବୁ ଦିଗରେ କେବଳ ମୋ ପ୍ରିୟ ମୃଗନୟନୀକୁ ଦେଖୁଛି; ମୋ ମନ ସଦା ତୁମରେ ଆନନ୍ଦିତ। ତୁମ ରତିର ଫଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନି। ଏପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ପଦ୍ମନୟନ ରାଜା ସମୀପରେ ବସିଥିବା ମହାର୍ଷି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାନ, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ମୋ ଜାନିକୁ ନେଇ ଏପରି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖାଉଛି; ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପାପ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଶାପ ଦିଅ; ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ହତ୍ୟାରେ ଆସିଥିବା ନାଶ ହିଁ ଉଚିତ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ଭରତ ମହାର୍ଷି ତୁରନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷର ପାପକୁ ବିଚାର କରି, ଶାପ ଦେଲେ—“ଏହି ପତିବ୍ରତା ଦ୍ଵାରା ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା, ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ନେଇ, ଦୁଇଜଣ ଏକାସାଥି ନଶ୍ଟ ହେଉ।” ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇଜଣ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ଗଛରୁ ଝଡ଼ିଯାଇଥିବା ପତ୍ର ପରି ପୃଥିବୀରେ ଖସିପଡ଼ିଲେ। ଏପରେ, ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ଦୁଇଜଣ ହରିଣ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପରେ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ପକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଆଜି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଦୁଇଜଣ ଦମ୍ପତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଦୁଇଜଣ ଅତି ତପସ୍ୱୀ, ଏକାସାଥି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବନ୍ଧିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଭରତଙ୍କ ଶାପ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଶରୀରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ମନକୁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଶରୀରର ଗୁଣରେ, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଉଁଠି ସଂସାରରେ ସେମାନେ ସଦା ପତି-ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ସ୍ଵଭାବିକ ମମତା, ପ୍ରେମର ରସରେ ଭରିଥିବା, ଦେଖି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମମତାର ନେକ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ରମଣୀୟ ଭାବରେ ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୁଁ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ମନ ଅନଧ୍ୟାନ, ଅଗମ୍ୟ, ଏବଂ ସଶକ୍ତ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦମିତ ହୁଏନି। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନାଶ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ସଂସାର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଗତରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ, ଯାହା ତୁମକୁ କିମ୍ବା ମହାତ୍ମା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ। ମନ ହିଁ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକାରୀ; ମନକୁ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ମନ ଯାହା କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତରେ ହୁଏ, ଶରୀର ଯାହା କରେ, ସେ ନୁହେଁ। ମନ ଯାହା ନିର୍ଣୟ କରେ, ତାହା କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ, ଔଷଧ, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏନି, ଯେପରି ମଣିର ଚିତ୍ରକୁ ଅପସାରଣ କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହିପାଇଁ, ସେମାନେ ଏଠି ରହନ୍ତୁ, ସୃଷ୍ଟିର ଚମତ୍କାରରେ; ତୁମେ ଏଠି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଚିତ୍ତର ଆକାଶରେ ବସିଥାଉ, ଅନନ୍ତ। ଚିତ୍ତର ଆକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ଓ ତୃତୀୟ ଶାରୀରିକ ଆକାଶ—ଏହି ତିନି ଅସୀମ, ଏବଂ ସବୁ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହିପରି, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଭାବରେ ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି କର; ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବସିଥାଉ; ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ ତୁମ ପାଇଁ କି ଲାଭ କରିପାରିବେ? ଏପରି ଜଗତର ଜାଲ ବିଷୟରେ ଚମକୁଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, କହିଲି—“ତୁମେ କହିଥିବା ଉଚିତ, ଏହି ଆକାଶ ବିଶାଳ, ମନ ବିଶାଳ, ଚେତନାର ଆକାଶ ବିଶାଳ।” ଏହିପରି, ମୁଁ ଚାହୁଁଥିବା ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ; ତୁରନ୍ତ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ କଳ୍ପନା କରିଥାଏ। ଏହିପାଇଁ, ତୁମେ ନିଜେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏଠି ପ୍ରଥମ ମନୁ ହେବାକୁ ତୁରନ୍ତ ସମ୍ମତି ଦିଅ; ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜଗତକୁ ତୁମେ ଉତ୍ପନ୍ନ କର। ଏପରେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାକର ମୋ କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଜଳନ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ରୂପ ନେଲେ। ଏକ ରୂପରେ, ସେ ପୂର୍ବ ଶରୀରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଆକାଶର ମାର୍ଗରେ ଚଳି, ସୃଷ୍ଟିରେ ଦିନର ଅନୁକ୍ରମ ପ୍ରସାର କଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ, ମୋ ଏକାତ୍ମତା ନେଇ, ତୁରନ୍ତ ସର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କଲେ। ସେ ମନରେ ଯାହା ଦେଖିଲେ, ସେହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିଲା। ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପରି ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; ମନର ଶକ୍ତି ଦେଖ।