ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶାସ୍ତି ମୋତେ କିଛି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ସାରା ମନର ଗଠନ; ଏହିକଥା ତାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଅଟୁଟ। ତେଣୁ ଆମେ ଦୁହେଁ ଶାସ୍ତିର କଷ୍ଟକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଆମକୁ ‘ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ମନକୁ ଏଠି ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୃଢ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଶରୀର କେବଳ ଏକ ପ୍ରତିଛବି, ଏହି ଏକ ଆଭାସମାତ୍ର। ଏହି ଶରୀର ଉପରେ ଏକାସାଥି ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ ମନକୁ କେହି ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବେନାହିଁ। କ’ଣ ଏମିତି କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅଛି, କିଏ ତାହାର ମାଳିକ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରିବ? ଏହି ଶରୀର ପଡ଼ିଯାଉ, ଉଠିଯାଉ କିମ୍ବା ବିଖଣ୍ଡିତ ହେଉ, ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ମନ ପୂର୍ବପରି ଅଟଳ ରହିଥାଏ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଯାଏଁ ନିଜ ଆଶାବାଞ୍ଛିତ ବସ୍ତୁରେ ଲୀନ ଓ ଦୃଢ ମନକୁ ଶରୀରର କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ଭାଙ୍ଗିପାରେନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁଠି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାହାକୁ ସେ ଅଚଳ ଦେଖେ, ଶରୀର କ’ଣ କରୁଛି, ତାହାର ମନ ଅପେକ୍ଷା କରେନାହିଁ। ଦୃଢ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନକୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଚାହେ ଦେବା କିମ୍ବା ଶାପ ହେଉ, ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହେଲାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେପରି ଆଶାବାଞ୍ଛିତ ବସ୍ତୁରେ ଗଭୀର ଆସକ୍ତ ମନକୁ କେହି ହେଲାଇପାରେନାହିଁ। ହେ ରାମ, ଏହି କଳାନୟନୀ ମୋର ମନର ରତ୍ନଭଣ୍ଡାରରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଭଗବତୀ ଦେବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାନ୍ତି। ମୋ ପ୍ରିୟା ଜୀବନ ହରାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ବର୍ଷାର ମେଘ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ରହେ କିମ୍ବା ଚଳିବି, ସେଠି ମୋର ଆଶାବାଞ୍ଛିତ ଆସକ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ କେବେ ଅହଲ୍ୟା ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ମନର ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ମନ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଲେ ଆସକ୍ତିଶୀଳ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏକ ଦୃଢ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ମନକୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ କିମ୍ବା ଶାପ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଅଚଳ। ଶରୀର ଦାନ କିମ୍ବା ଶାପରେ ବଦଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜୟ ଲାଗି ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୃଢ ମନକୁ କିଛି ହୋଇନାହିଁ। ଏଠି, ଏହି ଶରୀରର ଖଣ୍ଡ ମନର କାରଣ ନୁହେଁ; ମନ ହିଁ ଏହି ଶରୀରମାନେ ଭିତରେ କାରଣ, ଯେପରି ଜଳ ସମସ୍ତ ଝାଡ଼ି ଓ କାଣ୍ଡରେ ରହିଥାଏ। ଏଠି ପ୍ରଧାନ ଶରୀର ହେଉଛି ମନ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତରେ ଅନେକ ଶରୀର ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରଧାନ ଶରୀର ଯେଉଁଠି ରହେ, ସେଠି ଏହା ଲୋକ ପାଇଁ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରଧାନ ଅଂଶ ମନ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହି ମନରୁ ଶରୀରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳରୁ ଶାଖା-ପତ୍ର ଉପଜେ। ମୂଳ ସେଇଁଠି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶାଖାର ମହିମା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପତ୍ର ଝଡ଼ିଗଲେ ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ମନ ତୁରନ୍ତ ନୂତନ ଅନେକ ଶରୀର ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ନୂତନ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଶରୀର କିଛି କରିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ମନର ରତ୍ନକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କର। ହେ ରାଜା, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କେବଳ ମୋର ପ୍ରିୟା ହରିଣୀନୟନୀଙ୍କୁ ଦେଖେଁ; ମୋ ମନ ସଦା ତୁମରେ ଆନନ୍ଦିତ। ତୁମର ସାଙ୍ଗରେ ଯେଉଁ ଭୋଗ ହେଉ, ତାହାର କୌଣସି ଫଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି ବୋଲି ମୁଁ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ। ଏପରି ଇନ୍ଦ୍ର କହିବା ପରେ, ପଦ୍ମନେତ୍ର ରାଜା ସେଠାରେ ବସିଥିବା ମହାମୁନି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା। ଏହି ପାପୀ, ଯିଏ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରଣ କରିଛି, ତାଙ୍କର ଏହି ଚଟାକି ଦେଖନ୍ତୁ। ଏହି ପାପୀ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଶାପ ଦିଅନ୍ତୁ; ଯେଉଁପରି ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ, ସେପରି ଏଠି ଶୋଭା ପାଏ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇଁ, ମହାମୁନି ଭରତ ତୁରନ୍ତ ଏହି ଅପରାଧୀଙ୍କ ପାପକୁ ବିଚାର କଲେ। ତେଣୁ, ସେ ଶାପ ଦେଲେ, “ଏହି ପତିଦ୍ରୋହିଣୀ ସହ, ତୁମେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଅପରାଧୀ, ଦୁଃଖରେ ପତିତ ହେଉ।” ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ଦୁହେଁ ଆସକ୍ତିବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି, ଗଛରୁ ଝଡ଼ିଯାଉଥିବା ଦୁଇଟି ପତ୍ର ପରି, ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ। ପରେ, ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ହରିଣ ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତା’ପରେ ଆସକ୍ତି ଅବିଚଳିତ ରହିଲାବଳି, ପୁଣି ଦୁହେଁ ପକ୍ଷୀ ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଆଜି ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଦୁହେଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଦୁହେଁ ତପସ୍ୟାରେ ଗଭୀର, ପରସ୍ପର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ବନ୍ଧିତ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଭରତଙ୍କ ଶାପ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଶରୀର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବିତ କଲା, ମନକୁ ନୁହେଁ। ଏହି ଶରୀରର ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଠି ଦୁହେଁ ସଦା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ରହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜେଉଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ପବିତ୍ର ପ୍ରେମ ଆଛି, ତାହା ଦେଖି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମର ମଧୁର ଭାବରେ ହେଲାଇଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ମୁଁ କହେଁ, ମନ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅବଶ କରାଯାଏନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକରେ ଏମିତି କ’ଣ ଅଛି ଯାହା ତୁମକୁ କିମ୍ବା ଲୋକନାଥଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବ? ମନ ହିଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମନକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ ଯାହା କରେ, ସେଠି ଲୋକରେ ହୁଏ; ଶରୀର କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ମନ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାଏ, ତାହା ଉପରେ ଔଷଧ, ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା କେବେ ନଷ୍ଟ କରାଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ମଣିର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ବାହାର କରିହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏମାନେ ଏଠି ରହୁନ୍ତୁ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ସୃଷ୍ଟିର କଳାହଳରେ; ତୁମେ ଏଠି ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଚେତନାର ଆକାଶରେ ବସିଥାଅ, ହେ ଅନନ୍ତ।