କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ରହିଛି ବୋଲି ସେ ରାଜା, ଯିଏ ସିଂହ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁହଁ ଦେଖି ଅନୁମାନ କରିପାରିଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁହଙ୍କର ପ୍ରେମ ଓ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି, ଦୁହଁକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତଥାପି, ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁହେଁ, ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଳାଶୟରେ ଏକାଠି ରହି, ଖୁସି ଓ ହସୁଥିଲେ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନଥିଲା। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କି ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ?” ତାଙ୍କୁ ଜଳାଶୟରୁ ବାହାର କରି ପଚାରିଲେ। ଦୁହଁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମହାରାଜ, ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ପ୍ରତିଏକଙ୍କର ନିର୍ମଳ ମୁହଁ ଦେଖି, ଆମେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଉଛୁ। ଦେହ ଖଣ୍ଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ବିଚଳିତ ହୁଏନା।” ଅଗ୍ନିରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଚଳ ରହିଲେ; ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲା, ସେମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ କଥା ହେଉଥିଲେ। ହାତୀର ପାଖରେ ବାନ୍ଧାଯିବା, ନଖରେ ବିଧିରେ ଛିଦ୍ର କରାଯିବା, ଚାବୁକର ଘା, କିମ୍ବା କାଦିରେ ଡୁବିଥିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଚଳ ରଖିଲା। ପ୍ରତିଥର ଦଣ୍ଡର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ସେଇ ଅର୍ଥରେ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଏହି ସଂସାର ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଦଣ୍ଡମାନେ ମୋତେ କିଛି ବି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ଏହି ମହିଳା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସଂସାର ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ତେଣୁ ଆମେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ। ଆମେ 'ମନ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, କାରଣ ମନକୁ ଏଠି ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦେହ କେବଳ ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ଏକାକାଳେ ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ମନକୁ ଓଲଟାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। କ’ଣ ଏପରି କୌଣସି ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚିତ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ? ଦେହ ପଡ଼ୁ, ଉଠୁ, କିମ୍ବା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ମନ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେଉଁପରି ରହିଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁରେ ମନ ଲଗିଯାଏ, ଏହା ଦେହର କୌଣସି ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଏନାହିଁ। ମହାରାଜ, ମନ ଯେଉଁଠି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଠି ଅଚଳ ଦେଖିଥାଏ, ଦେହ କ’ଣ କରୁଛି, ତାହା ଗୁରୁତ୍ୱ ନୁହଁ। ବଡ଼ ବର କିମ୍ବା ଶାପ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନାହିଁ। ଯେମିତି ପଶୁମାନେ ମହାପର୍ବତକୁ ହଳାଇପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେପରି ଗଢ଼ିତ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ। ହେ ରାମ, ଏହି କଳାନେତ୍ରୀ ମୋର ମନର ଧନରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଭଗବତୀ ଦେବଲୋକରେ। ମୋ ପ୍ରିୟାର ପ୍ରାଣ ହରାଇଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦୁଃଖ ପାଏନି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପକୁ ମେଘ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ମୁଁ ଯେଉଁଠି ରହି, ଯେପରି ଚଳି, ସେଉଁଠି ମୋ ଆସକ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ କେବେ ଅହଲ୍ୟା ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ମନର ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲାଯାଏ, ସେ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ଵଭାବରୁ ନୁହଁ। ମହାରାଜ, ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ମନ, ବଡ଼ ବର କିମ୍ବା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଦେହ ବଦଳିଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ମନ ନ ହିଁ। ଏଠି ଦେହ ର ଖଣ୍ଡ ମନର କାରଣ ନୁହଁ; ମନ ଦେହରେ କାରଣ, ଯେପରି ଜଳ ଅନେକ ଝାଡ଼ ଓ ଗଛରେ ରହିଥାଏ। ମହାନୁଭାବ, ଏଠି ପ୍ରଧାନ ଦେହ ହେଉଛି ମନ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଦେହ ଉପପାଦିତ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଧାନ ଦେହ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏହା ଫଳ ଦିଏ, ଅନ୍ୟଠି ନୁହଁ। ମନ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍କୁର; ଏଠାରୁ ଦେହ ଗଛର ଶାଖା ପରି ଉପଜେ। ଅଙ୍କୁର ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଶାଖା ଅବିରୁଦ୍ଧି, କିନ୍ତୁ ଶାଖା ଝଡ଼ିଲେ ଅଙ୍କୁର ନଶ୍ଟ ହୁଏନା। ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ମନ ନୂତନ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ନୂଆ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ମନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦେହ କିଛି କରିପାରେନାହିଁ; ତେଣୁ ମନ ରତ୍ନକୁ ରକ୍ଷା କର। ମହାରାଜ, ମୁଁ ଚାରିପଟେ କେବଳ ମୋ ପ୍ରିୟା, ମୃଗନୟନୀକୁ ଦେଖୁଛି; ମୋର ମନ ସଦା ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମ ଭୋଗର କୌଣସି ଫଳ ମୁଁ କେବେ ଦୁଃଖ ଭାବି ଦେଖୁନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ର କଥା କହିଲେ। ତାପରେ, ପଦ୍ମନୟନ ରାଜା, ନିକଟରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନେଇଯାଇ, ଯେପରି ଦ୍ୱିଷ୍ଟାଚାର କରୁଛି, ତାହା ଦେଖିଛନ୍ତି କି? ସେଇ ପାପୀକୁ ତାଙ୍କ ଅପରାଧ ଅନୁଯାୟୀ ଶାପ ଦିଅ, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯଥାଯଥ।" ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ମହାମନା ଭରତ ଏହି ପାପୀଙ୍କ ଅପରାଧ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ। ସେ ଶାପ ଦେଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ସହ ତୁମେ, ତୁମ ପତିଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରି, ଅପବିତ୍ର ମନ ସହିତ, ଦୁଃଖରେ ପତିତ ହେଉ।” ଏହି ଶାପ ଫଳରେ, ଦୁହେଁ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା, ଗଛରୁ ଝଡ଼ିଯାଇଥିବା ପତ୍ର ପରି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲେ। ପରେ, ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧି, ସେମାନେ ମୃଗ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାପରେ, ଏହି ଆସକ୍ତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହି, ପକ୍ଷୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଆଜି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଦୁହେଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଅଧିକାରୀ। ଭରତଙ୍କ ଶାପ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଦେହରେ ପ୍ରଭାବିତ କଲା, ମନକୁ ନୁହଁ।