ଏକ ସମୟର କଥା, ଅହଲ୍ୟା ନାମକ ଏକ ଯୁବତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଦିନ କାଟୁଥିଲେ। ସେ ଲୋଟସ ଗଛର ଡଣ୍ଡା, ତାର, ଏବଂ କଦଳୀ ପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇ ଥିଲେ—ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କର ଲତା କଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ପରେ ଜଳା ଯୁବତୀ ପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ। ରାଜସି ଶୌଖ ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ସତ୍ୱେ, ସେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ମାଛ ପରି ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ; ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ମନ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଅହଲ୍ୟା ଅବିରତ କହୁଥିଲେ, “ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର,” ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରହରେ ସେ ଲଜ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। ଏପରେ ତାଙ୍କର ଏକ ସହେଳୀ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ନିଜ ମନର ଆଶା ଦେଖି କହିଲେ, “ପ୍ରିୟା, ବିଳମ୍ବ ନ କରି, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅହଲ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଉଠିଲା, ଏବଂ ଲୋଟସ ଫୁଲ ପରି ସେ ସହେଳୀଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାତି ଆସିଲା; ଏହି ସମୟରେ ସହେଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇ, ଶୀଘ୍ର ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲା। ଏକ ଗୁପ୍ତ କମରରେ, ଅନେକ ମାଳା ଓ ତାଲିସ ରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଅହଲ୍ୟା ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମହେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଏକତାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମନୋହର ହାର ଓ ବାହୁଦଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅହଲ୍ୟା ମଧୁର ରସକୁ ଆକର୍ଷିତ ଲତା ପରି ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହି ଆକର୍ଷଣରେ, ଅହଲ୍ୟା ପୂରା ଜଗତକୁ ଇନ୍ଦ୍ରରେ ଦେଖିଲେ; ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିକ୍ଷେପ କଲେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ମୁହଁର ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦ୍ୟୁତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଜଣାଗଲା। ଯେତେବେଳେ ଅହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ର କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୟୁତି ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ରାତିରେ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି। ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଆପସର ଆକର୍ଷଣ ଦେଖି, ସେମାନେ ଉପରେ ଅନେକ ଶାସନ ଓ ଦଣ୍ଡ ଲାଗିଲେ। ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଜଣ, ତ୍ୟାଗିତ ହେବା ସତ୍ୱେ, ଜଳାଶୟରେ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ରହି, ଖୁସି ଏବଂ ଦୁଃଖ ନାହିଁ ଭାବି ହସୁଥିଲେ। ତାପରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ ବିଚ୍ଳିତ ନୁହଁ କି, ତ୍ୟାଗିତ ହେବା ସତ୍ୱେ?” ଏହି ଦୁଇଜଣ ଜଳାଶୟରୁ ବାହାର କରାଯିବା ପରେ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଏକାପର ମୁହଁର ନିର୍ମଳ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି, ଆମେ ମନୋହର ଭାବେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ରହୁଛୁ, ଆମ ଦେହ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଳିତ ହୁଅନାହିଁ।” ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅଚଳ ରହିଲେ; ମନର ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ କଥା କହୁଥିଲେ। ହାତୀର ପାଦରେ ବାନ୍ଧି, କିଳ ଦ୍ୱାରା ଭେଦିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ସ୍ଥିର ରହି, ଏକାପରକୁ ମନର ଆନନ୍ଦ ରେ କଥା କହିଥିଲେ। ଚାବୁକ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା କିଛି ଦଣ୍ଡ ରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ମନର ଆନନ୍ଦ ରେ ଏକାପରକୁ କଥା କହୁଥିଲେ। ପୁନଃପୁନି ଦଣ୍ଡର ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଏହି ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ଏକ ଅର୍ଥରେ ଏକାପରକୁ ତାଲି ଦେଇଥିଲେ। ଏହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏହି ଦୁନିଆ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଦଣ୍ଡ ମୋତେ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ଅହଲ୍ୟା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଗଠିତ; ଏହି ଦଣ୍ଡର ଦୁଃଖ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଆମେ ‘ମନ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ମନକୁ ଜନ୍ତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି, ଏହି ଦେହ କେବଳ ଏକ ଆଭାସ। ଏକ ସମୟରେ ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା ସତ୍ୱେ, ଦୃଢ଼ ମନକୁ କିଛି ଭାବରେ ବିଚ୍ଳିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। କଣ ଏହା, କିପରି ଏହି ଶକ୍ତି, କିଏ ଏହାର ମାଳିକ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ମନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ? ଏହି ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ଉଠିଯାଉ, କିମ୍ବା ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଉ, ମନ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ହୋଇଛି, ସେପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଚିରକାଳ ଚାହିଦା ଉପରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଥିବା ମନ, ଦେହର ଅନେକ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁ ଦ୍ରୢ଼ତାରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାହାକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ହେଉଥିବା ଦେଖିନାହିଁ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ବର କିମ୍ବା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିର ମନକୁ ବିଚ୍ଳିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ଚିଂତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚାହିଦା ଉପରେ ମନକୁ ନିଷ୍ଠା କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ଜନ୍ତୁ ଚଳାଇପାରିବ ନାହିଁ, ସେପରି ବିଚ୍ଳିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ହେ ରାମ, ଏହି କଳା ଚକ୍ଷୁ ଯୁବତୀ ମନର ଧନରେ ନିଷ୍ଠା; ଭଗବତୀ ଦେବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ନିବାସରେ ରହିଥିବା ପରି। ମୋ ପ୍ରିୟା ଜୀବନ ହରାଇ ଯିବା ସତ୍ୱେ, ମୁଁ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏକ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ମେଘ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି। ମୁଁ ଯେଉଁଠି ରହିବି କିମ୍ବା ଚଳିବି, ରାଜା, ଏଠି ମୁଁ ଆମ ଆକର୍ଷଣ ବାହାରେ କିଛି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଏହି ମନ, ଅହଲ୍ୟାର ପ୍ରିୟା, ମନର ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ମନ କେବଳ ସଂଗ ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନୁହଁ। ହେ ରାଜା, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାର ମନ, ଏକ ଦିଗରେ ନିଷ୍ଠା, ବଡ଼ ବର କିମ୍ବା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ପାହାଡ଼ ମେରୁ ପରି। ଦେହ ବର କିମ୍ବା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ବଦଳି ଯାଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ମନ, ଜୟ ଆଶାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିଚ୍ଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଠି, ଦେହର ଖଣ୍ଡ ମନର କାରଣ ନୁହଁ; ମନ ଦେହର କାରଣ, ଯେପରି ଜଳ ଗଛ ଓ ଶିରାରେ ରହିଥାଏ। ହେ ମହାତ୍ମା, ପ୍ରଧାନ ଦେହ ମନ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଅନେକ ଆଭାସ ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଧାନ ଦେହ ଯେଉଁଠି ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏହା ଅନେକ ଫଳ ଦେଉଥିଲା, ଅନ୍ୟଠି ନୁହଁ। ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମନ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଧାନ କଳି; ଏହି ମନରୁ ଦେହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଗଛର ଶାଖା ପରି।