ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ୟୋଗବାସିଷ୍ଠର ପବିତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଜୀବନର ଶୈଶବ ଓ ଯୌବନ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଗଭୀର ଚିତ୍ର ଦେଖାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମନ୍, ନାରୀମାନେ ଯେପରି ତାଙ୍କର ନୟନ ଚମକରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝଲକ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ମାଳା, ଅଗ୍ନିର ତରଙ୍ଗ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଶୈଶବ ଓ ମନ ଏହି ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଶିଖିଥାଏ। ଶୈଶବ ଓ ମନ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ, ସଦା ସହଯୋଗୀ ଭାଇମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସେମାନେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିତ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଜନ, ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଶୈଶବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକେ ଧନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କିଛି ନ ପାଇଲେ, ସେ ବିଷାକ୍ତ ଅସ୍ଥିରତାରେ ବେହୋଶ ହୋଇପଡ଼େ। ଦିନେ ଦିନେ, ଶିଶୁ ଏକଥିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ, ଦିନେ ଦିନେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ସେ କେବଳ ଅଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତୁରେ ଆନନ୍ଦ ଲଭେ, କାଉଳେୟ ଜାତିର ଛୁଆ ପରି। ଶିଶୁ ସଦା କାନ୍ଦିଥାଏ, ତାହାର ହୃଦୟ କାଦୁଆ ମାଟି ପରି ମଲିନ, ଜଳରେ ଭିଜା ଜଳି ପରି ଅନ୍ତରେ ଅସ୍ପନ୍ଦନ ଓ ଅନୁତ୍ସାହୀ। ଭୟଭୀତ, ଭୋଜନ ଉପରେ ମନ ଦେଇ, ଦୁଃଖିତ, ଯାହା ଦେଖେ ତାହା ପାଇଁ ଆସକ୍ତି, ଏହି ଶିଶୁର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଓ ଦେହ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି। ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ନ ପାଇଲେ, ଦୁର୍ବଳ ଶିଶୁ ମନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ମନ ହୃଦୟ କଟାଯାଇଛି ବୋଲି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ। ମୁନିବର, ଏହି ଶିଶୁର ଦୁଃଖ, ଯାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କଠିନ ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଟାଣି ହେଉଛି, ଅନ୍ୟ କାହାର ଦୁଃଖ ପରି ନୁହେଁ। ଶିଶୁ କଳ୍ପନାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ମନରେ ସଦା ପୀଡିତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରବିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଜଳିଯାଏ। ଶିଶୁ ଯେତେବେଳେ ଶିକ୍ଷା ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ଏତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସର୍ପ ଅସମ ଵିଷରେ ବନ୍ଧି ଭୟଭୀତ ହୁଏ। ଶୈଶବର ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ, ଅନେକ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ଓ କଳ୍ପନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଏ। ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଶିଶୁ ରାନ୍ଧା ତୁଷାର ଖାଇବାକୁ କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେଥିରୁ ସୁଖ ଆଶା କରେ କି? ଯେଉଁ ମନ ଅନ୍ତରେ ତାପ-ଶିତ ଅଟକାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଶିଶୁ, ଗଛ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭିଦ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ କ’ଣ ତଫାତ୍? ଶିଶୁମାନେ ପକ୍ଷୀ ପରି ସଦା ପାଖ ମାରି ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଭୋକରେ ଚଞ୍ଚଳ, ଭୟ ଓ ଭୋଜନ ଭାବନାରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଶୈଶବରେ ଶିକ୍ଷକ, ମା, ବାପା, ଲୋକ, ଓ ବଡ଼ ଛୁଆଙ୍କୁ ଭୟ—ଶୈଶବ ସତ୍ୟରେ ଭୟର ଘର। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ଆଶା ପ୍ରତିଦିନ ଦୋଷରେ ବିଘ୍ନିତ, ଏବଂ ମୂର୍ଖତାରେ ଆନନ୍ଦ, ସେଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ କଦାଚିତ୍ ସଂତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏପରି ଦୁଃଖମୟ ଶୈଶବକୁ ପଛେ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆଶା ବିଫଳ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଯୌବନର ଚଞ୍ଚଳ ମେଘ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରେ—କିନ୍ତୁ ପୁଣି ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ସେଠାରେ, ନିଜ ଚଞ୍ଚଳ ମନର ପଛେ ଚାଲି, ମୂଢ଼ ଜନ ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ। ଅଭିଲାଷା ନାମକ ଦାନବ ତାଙ୍କର ମନର ଗୁହାରେ ବସି, ଅନେକ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଅସହାୟ କରେ। ମନ ଅସହାୟ ହୋଇ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବନାକୁ ନିଜକୁ ଦେଇଦେଉଛି, ଯେପରି ଶିଶୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଦିଆଯାଏ। ଯୌବନର ଅନେକ ଦୁଷ୍କର ଦୋଷ ଏହି ସ୍ୱଭାବକୁ ନାଶ କରେ; ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ନାଶ କରନ୍ତି, ମୁନିବର। ଯୌବନ, ଯାହା ମହାନ ନରକର ମୂଳ ଓ ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମଣର କାରଣ, ତାହାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେ କେହି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୌବନ ରାଜ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ କାହାଣୀ ଓ ଘଟଣା ଅଛି, ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍। ମୁଁ ଯୌବନରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖେନି, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝଲକ ପରି ଚମକେ, ଚଞ୍ଚଳ ମେଘର ଗର୍ଜନ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତ। ମୁଁ ଯୌବନରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଖେନି, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୀଚଡ଼ରେ ଅଟକି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଉପରେ। ଯୌବନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଭ୍ରମ। ଏହା ଏତେକି ଏକ ତୀର ଝଡ଼ିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, ଦୁଃଖରେ ଦୀପ୍ତ, ଏବଂ ସଦା ଦାହଜନକ ଦୋଷ ଦିଏ। ଯୌବନ ମଧୁର, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, କିନ୍ତୁ ତିତ୍ତ, ଦୋଷ ଓ ଦୁର୍ଗୁଣର ଅଳଙ୍କୃତ; ମଦର ଝାଗ ପରି—ମତେ ଯୌବନ ରମ୍ୟ ଲାଗେନି। ଯୌବନ ମିଥ୍ୟା, ଯଦିଓ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଶୀଘ୍ର ନିରାଶା ଆଣେ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ନାରୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ପରି—ମତେ ଯୌବନ ରମ୍ୟ ଲାଗେନି। ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଚମକେ, ମାୟାରେ ଗଢ଼ା, ଆକାଶରେ ଚକ୍ର ଅଙ୍କନ ପରି—ଏହା ମତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଯୌବନ ମୃଦୁ, ଫୁଲିଉଠିଛି, ବାହ୍ୟରେ ଭବ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରେ ଖାଲି ଓ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆହତ; ଶରଦ ମେଘ ପରି ଏହି ଯୌବନ ମତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭିତରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଅନ୍ତରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; ବେଶ୍ୟା ସହ ଏକତ୍ୱ ପରି—ଏହି ଯୌବନ ମତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଣେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୌବନରେ ସଂଗ୍ରହିତ, ଯେପରି ବଡ଼ ବିପଦ ଶେଷରେ ଆସେ। ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଯୌବନର ଅଜ୍ଞାନ ରାତିକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ହୃଦୟକୁ ଅନ୍ଧକାର କରେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯୌବନର ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା ଭଲ ଆଚରଣକୁ ଭୁଲାଏ, ମନର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହା ଅତି ଦୁର୍ମତିକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ। ଏହି ଯୌବନରେ ଜୀବ ନିଜ ପ୍ରିୟାରୁ ବିୟୋଗ ଜନିତ ହୃଦୟର ଦାହରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନିରେ ଗଛ ଦହିଯାଏ। ଯଦିଓ ଯୌବନରେ ମନ ବିଶାଳ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ଥାଏ, ଏହା ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନଦୀ ପରି ମଲିନ ହୁଏ। ଘନ ତରଙ୍ଗ ଥିବା ନଦୀକୁ ଅଟକାଯାଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଯୌବନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଅନ୍ତର ତୃଷ୍ଣାକୁ ନୁହେଁ। ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରିୟା, ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥନ, ସେ ତାଙ୍କର ରୂପ, ସେ ତାଙ୍କର ଚାହେରା—ଏପରି ଯୌବନର ଭାବନାରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଶିଥିଲ ହୋଇଯାଏ।