ମନ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଏହି ଦଶଟି ଜନ୍ମ ଚକ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେହି ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଚକ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଥାଏ, କାରଣ ମନ ଅତି ଦୃଢ଼। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କାମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବାଯିବ, କିନ୍ତୁ ମନର ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାକୁ କେହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏ ଭଳି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ମନରେ ବସିଗଲେ, ସେହି ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିବା କିଛି, ଶାପ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। ମନରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ, ଏଠାରେ ଏହି ଲୋକ ତାହିଁ ହେଇଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏନି; ଏହି ଜାଗୃତି ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇବା ପ୍ରୟାସ ଭଳି ଫଳହୀନ ଭାବି ମୁଁ ଦେଖିଛି। ଏହା ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତଳେ ଦେବ, ମଗଧାମାନ୍ୟ ରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରାଣୀ ଆହଲ୍ୟା, ପଦ୍ମନୟନୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମୁହଁ ଥିଲା, ରୋହିଣୀ ଭଳି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ। ସେହି ସହରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧନୀ ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏକ ଦିନ ଆଲୋଚନା ଶୁଣି ବେଳେ, ରାଣୀ ଆହଲ୍ୟା ଜାଣିଲେ ଯେ ପୂର୍ବକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଚାହିଁଥିଲେ। ଏହି ଶୁଣି ଆହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ କିଏ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସୁନି। ସେ ଦୁଃଖରେ ଦିନ କାଟିଲେ, ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ, ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁ ଓ କଦଳୀ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇ, ଜଙ୍ଗଳରେ ଲତା କଟାଯାଇଥିବା ଯୁବତୀ ଭଳି ଜଳିଗଲେ। ସେ ରାଜସିଁ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ବି ଅତି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ, ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ଭଳି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇ ନିରନ୍ତର 'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର' ଭାବିଲେ, ଲଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସଂଗୀନୀ କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟେ, ଦେରି ନକରି, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି।' ଏହା ଶୁଣି ଆହଲ୍ୟାର ଚକ୍ଷୁ ଖିଲିଗଲା, ସେ ଲୋଟସ ଭଳି ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା, ସଂଗୀନୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରିନ୍ସଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ଆହଲ୍ୟା ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ତାପରେ ଆହଲ୍ୟା ଅନେକ ମାଲା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱାର ଏକ କମରରେ ମହେନ୍ଦ୍ର ସହ ମିଳନ କଲେ। ଯୁବତୀ ଆହଲ୍ୟା ଚମତ୍କାର ହାର ଓ କଙ୍ଗନ ଧରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ମଧୁ ରସ ପାଇଁ ଲତା ଭଳି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହି ମିଳନରେ ଆହଲ୍ୟା ଏତେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଇନ୍ଦ୍ରରେ ଭରି ଦେଖିଲେ; ଏତେ ଭଲ ମନେ ରାଜା ପ୍ରତି ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆହଲ୍ୟାର ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମୁହଁର ଚମକ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରି ଚିହ୍ନିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଆହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଖିଲିଥିଲା, ରାତିରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଥିବା ଭଳି। ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଦେଖି ରାଜା ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କୁ ଅନେକ ଶାସନ ଦେଲେ। ତଥାପି ଦୁଇଁ ଜଣ, ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ପରେ, ଜଳାଶୟରେ ଏକାଠି ରହିଲେ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ହସୁଥିଲେ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନଥିଲା। ତାପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ କି ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ?' ଦୁଇଁ ଜଣ ଜଳାଶୟରୁ ବାହାରି ଏହିପରି କହିଲେ, 'ଏଠି ଏକାଠି ହେଇ, ଏକାଠି ଅପରିପାକ ମୁହଁର ଚମକ ଦେଖି, ଆମେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ, ରାଜା, ଦେହ ଚିରି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ବିଛିନ୍ନ ହେବୁନି।' ଅଗ୍ନିରେ ଘିରି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଁ ଜଣ ଅଚଳ ରହିଲେ; ସେମାନେ ମନରେ ମଧୁର ସ୍ମୃତି ରେ ହସି ଏକାଠି କଥା କହିଲେ। ହାତୀ ପାଦରେ ବାନ୍ଧି, କିଳ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଁ ଜଣ ଅଚଳ ରହିଲେ; ସେମାନେ ଏକାଠି ମଧୁର ସ୍ମୃତି ରେ କଥା କହିଲେ। ଚାବୁକ ଦ୍ୱାରା ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ନାହିଁ; କାଦରେ ଡୁବିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିଲେ; ସେମାନେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ। ପୁନିପୁନି ଅନେକ କଳ୍ପିତ ଶାସନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲାବେଳେ, ପଚାରିଲେ ଓ ଏକାଠି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ରାଜା, ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ମମତାରେ ଭରିଯାଇଛି; ଏହି ଶାସନ ମୋତେ କିଛି ଦୁଃଖ ଦେଉନି।' ଆହଲ୍ୟା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, 'ରାଜା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରୁ ଗଠିତ; ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁନି।' ଆମେ 'ମନ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, କାରଣ ମନକୁ ଜନ ଭାବି ଯାଏ; ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେହ ଏକ ପ୍ରତିଚ୍ଛାୟା ମାତ୍ର। ଏକ ସମୟରେ ଅନେକ ଦଣ୍ଡ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବା ଯାଏନି। 'କଣ ଏହା, ବଡ଼ ରାଜା, କେଉଁ ପ୍ରକାର, କାହା ପ୍ରଭାବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ମନ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ?' ଦେହ ଭଙ୍ଗ ହେଉ କି ଉଠିଯାଉ, ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ମନ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିହ୍ନିତ ମନ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୁଏନି। ରାଜା, ମନ ଯେଉଁ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେହି ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାଏ, ଦେହ କି ଯାହା କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ରାଜା, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ବର କି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତି ଥିବା ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବା ଯାଏନି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ମନ ରଖିଥାଏ, ସେହି ମନକୁ କେଉଁ ଜଣେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହେଲାଇପାରିବେ ନାହିଁ।