ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି—ଯେତେବେଲେ ଦେହର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ରାଗ ଓ ମତ ଛାଡି ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ନିର୍ବିକାମ ମନ ଚାହିଁବା କିମ୍ବା ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ଭବନ୍ତ, ଆପଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କେବଳ ବିନୋଦ ପାଇଁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ପୁନଃପୁନଃ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଓ ଶୋଷଣ କରି ଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ ଓ ନେଇଯାଏ। ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଅସଙ୍ଗ କ୍ରୀଡା, ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କେବଳ କରିବା ଦରକାର ଥିବା ଦ୍ୱାରା। ଆପଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିବାହ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡି ଦେଲେ, ନୂତନ ଫଳ କି ପାଇଁବେ? ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା ଚିତ୍ରକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ କରେ, ତେଉଁ ଭାବରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମଗତ ଆସିଲେ, ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାବେଳେ ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷା ରଖିନାହିଁ, ତେପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ରଖିନାହିଁ। ସେଉଁଠାରୁ, ଅଭିପ୍ରାୟ ହେଉଛି—ସ୍ୱପ୍ନହୀନ ନିଦ୍ରା ଭଳି ଅକାମ ଭାବରେ, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେପରି ବ୍ୟବହାର ଆସିଥାଏ, କରିବା ଉଚିତ। ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରମାନେ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆପଣ, ଦେବତାମନ୍ଦିର ସ୍ୱାମୀ, ଏହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଆପଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମନର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, ଦେହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଦେହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ଜଣେ ଜାଣିପାରିବେ ଯେ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି? ଯେ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସେହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାରର ଦଶ ଚକ୍ର, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କେହି ନଶ୍ଟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ମନର ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚକ୍ର ଦୀର୍ଘକାଳ ଚାଲିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏଥିବା କାମକୁ ଦମନ କରିପାରିବା ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନର ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟକୁ କେହି ଦମନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନରେ ଦୃଢ ଭାବରେ ସ୍ଥିତ ନିଶ୍ଚୟକୁ ସେହି ନିଶ୍ଚୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବା ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘକାଳ ମନରେ ଦୃଢ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିବା କିଛି କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନରେ ଯେଉଁ ଆକାର ଦୃଢ ଭାବରେ ବସିଛି, ଏଠି ଲୋକ ସେହି ଆକାରରେ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ଜାଗୃତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଅପରିଗ୍ରହୀ ପର୍ବତ ଉଠାଇବା ପରି ଫଳହୀନ ମନେ କରେ। ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ପରେ, ଏକ ଦୀର୍ଘ ପୂର୍ବ ସମୟର କଥା କହାଯାଏ—ମଗଧ ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଅହଲ୍ୟା, ମନ୍ଦାର ନୟନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳ ପରି ମୂହା, ରୋହିଣୀ ପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପମା ଦିଆଯାଏ। ସେହି ସହରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧନୀ ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏକ ଦିନ ଆଲୋଚନା କ୍ରମରେ ରାଣୀ ଅହଲ୍ୟା ଶୁଣିଲେ ଯେ ପୂର୍ବକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଭିଲାଷ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ; ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଯାଇ, ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ନେଇଆସୁନାହିଁ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଲୋଟସ ତଣ୍ଡ, ଲୋଟସ ତନ୍ତୁ ଓ କଦଳୀ ପତ୍ରର ବିଛା ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଦାନ୍ତିଆ ଜଙ୍ଗଳରେ ତାଙ୍କର ଲତା କଟିଯାଇଥିବା ଯୁବତୀ ପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାଜସି ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଏକ ଶୁକ୍ନ ମାଛ ପରି ତଳା ଜମିରେ ଘୁରିଯାଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ସେ ପୁନଃପୁନଃ 'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର' ଭାବି, ଲଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ଏପରି ଦେଖି ତାଙ୍କର ସଂଗୀନୀ କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟେ, ବିଳମ୍ବ ନ କରି, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ତୁମ ପାଖକୁ ନେଇଆସିବି।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅହଲ୍ୟାର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଉଠିଲା, ଲୋଟସ ପାଦପରେ ଲୋଟସ ପତ୍ର ପରି ପଡ଼ିଗଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେଲା, ରାତି ଆସିଲା, ସେହି ସଂଗୀନୀ ରାଜପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇ, ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଇଲେ। ତାପରି, ଅନେକ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଗୁପ୍ତ କୋଠରୀରେ ଉତ୍ସାହିତ ମହେନ୍ଦ୍ର ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରମଣ କଲେ। ସେ ଯୁବତୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ମଧୁର ମାଳା ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ମହେନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ମଧୁର ଲତା ପରି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହି ଆସକ୍ତିରେ, ସେ ଦୁନିଆକୁ କେବଳ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଅନେକ ଗୁଣରେ ଉପଜିବ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣ୍ୟ କଲେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜା ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଅହଲ୍ୟାର ଆସକ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହାର ଚମକ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ। ଯେପରି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଫୁଲିଉଠିଥିଲା, ରାତିରେ ଫୁଲିଥିବା ଲୋଟସ ପରି। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଦେଖି, ରାଜା ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ଅନେକ ଶାସନ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ। ତଥାପି, ତ୍ୟାଗ କରି ଦିଅଯାଇଥିବା ସେମାନେ ଜଳାଶୟରେ ଏକତ୍ର ରହି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ହସୁଥିଲେ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନଥିଲା। ତାପରି ରାଜା ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କି ଦୁଃଖିତ ନୁହଁ?' ଦୁଇଁଜଣ ଜଳାଶୟରୁ ବାହାରି ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ଏଠାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟର ନିର୍ମଳ ଚେହେରା ଦେଖି, ଆମେ ମୋହିତ; ଏବେ ଦେହ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।' ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଦିଅଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇଁଜଣ ଅଚଳ ରହି, ସ୍ମୃତିରେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ହସୁଥିଲେ। ହାତୀର ପାଦରେ ବାନ୍ଧି, କିଲେ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇଁଜଣ ଅଚଳ ରହି, ସ୍ମୃତିରେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।