ଆଜି, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜଣେ ଜାଗି ଉପଦ୍ରବ ଜଗତର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅନୁକ୍ରମରେ ସବୁ କିଛି ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ହେ ପୂଜ୍ୟ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦଶଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର; ଏହି ଦଶ ଜଗତର ଚକ୍ର ମନର ଆକାଶରେ ନିମିତ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ଦଶରେ ମୁଁ ଏକଟି—ଆକାଶମନ୍ଦିର; ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାଳ ଏବଂ ତାହାର ଭାଗଗୁଡିକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଏପରି, ହେ କମଳ-ଜନ୍ମା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏହି ଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି; ଏହି ଦଶର ଆରମ୍ଭ ଆକାଶରେ—ଆପଣ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କରନ୍ତୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତମ ଜଗତ, ତାହାର ଅନେକ କଳ୍ପନା ଏବଂ ଅବର୍ତ୍ତିତ ଆକାଶ, ରଶ୍ମିର ଜାଲରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମୋହିତ, ସମସ୍ତ ଏହା ଆପଣଙ୍କର ମନର ଖେଳ। 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର' ଏବଂ 'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମୋର'—ଏପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ନିରବ ହେଲେ। ତାପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କହିଲି: 'ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଚମକିଲା, ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ—ଅନ୍ୟ କଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବି?' ନିଶ୍ଚୟ, ଦଶ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କଥା ହୋଇଛି—ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ୟ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି? କହନ୍ତୁ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିର କଣ ଉପଯୋଗ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ବିନୋଦ; ହେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଅଭିଲାଷାର ଅଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ମନ ଏକ ଚିତ୍ରକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଆକୃତି ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ରାଗ ଏବଂ ମତ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ନିର୍ବିକାମ ମନ ନ ଚାହେ, ନ ତ୍ୟାଗ କରେ। ତାପରେ, ହେ ଭୂତଙ୍କର ନାଥ, ଆପଣ ଏହି ଜଗତକୁ କେବଳ ବିନୋଦ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପୁନଃପୁନ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ ଏବଂ ଅଲୋପ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣେ ଏବଂ ନେଇଯାଏ। ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସଦା ବିନୋଦ ପାଇଁ ହେଉଛି—ଏହି ଜଗତ ତୀବ୍ର ଅଭିଲାଷାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ, କେବଳ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣ ଦିନ-ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡିଦେଲେ, ନୂତନ ଫଳ କେଉଁଠୁ ମିଳିପାରିବ? ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା ଚିତ୍ରକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ, ତେଣୁ ଯାହା ଆସିଥାଏ, ନିର୍ବିକାମ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଚାହିଁନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ନ କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ନିଦ୍ରାହୀନ ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି ଭାବରେ, ନିର୍ବିକାମ ଭାବରେ, ଯାହା ଘଟେ ତାହା କରିବା ଉଚିତ, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାରେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରର ମନ-ଜନ୍ମା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କରେ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେବେ, ହେ ଦେବଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଆପଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମନର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, ଶରୀରର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଜଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିନାହିଁ, ସେ କିପରି ଜାଣିପାରିବେ ଯେ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି? ଯେ ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଶ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଗୁଡିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମନର ଦୃଢତାରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରହିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ମନର ନିଷ୍ପତିକୁ କେହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନରେ ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତି ଦୃଢ ହୋଇଯାଏ, ସେ ନିଷ୍ପତି ନିଜେ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ମନରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୃଢ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇନଥାଏ, ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନରେ ଯେଉଁ ଆକୃତି ଦୃଢ ଭାବରେ ବସିଛି, ଏଠାରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ତାହା ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଜାଗୃତି ବିନା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ମୁଁ ଅର୍ଥହୀନ ଭାବିବି, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡକୁ ଶିଫ୍ଟ କରିବା ଚେଷ୍ଟା। ଏହିପରି, ଅତୀତରେ, ହେ ଦେବ, ମଗଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାର ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଥିଲା, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭଳି ଖ୍ୟାତି। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଆହଲ୍ୟା, କମଳନୟନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଡିସ୍କ ଭଳି, ରୋହିଣୀ ଭଳି ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ। ସେହି ସହରରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧନୀ ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏକ ଦିନ, ଆଲାପରେ ରାଣୀ ଆହଲ୍ୟା ଶୁଣିଲେ ଯେ ପୂର୍ବକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଚାହିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଆହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—କାହିଁକି ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ? ସେ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହିଲେ, କମଳ ତଣ୍ଡ, କମଳ ରେଶା ଏବଂ କଦଳୀ ପତ୍ରର ଶୟନରେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ତାର ଲତା କାଟି ଦେବା ପରେ ଦୁଃଖିତ ଏକ ଯୁବତୀ। ସମସ୍ତ ରାଜସିଁ ଏଶ୍ବର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ଫେଙ୍ଗା ମାଛ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, 'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର' ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲେ ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଏବଂ ଗଭୀର ଆସକ୍ତ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମିତ୍ର କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟେ, ବିଲମ୍ବ ନ କରି, ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଦେବି।' 'ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଣିଦେବି' ଶୁଣି, ଆହଲ୍ୟାର ଚକ୍ଷୁ ଫୁଲିଗଲା, ଏବଂ ସେ ମିତ୍ରର ପାଦରେ କମଳ ପାଦ ଭଳି ପଡିଗଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେବା ଏବଂ ରାତି ଆସିବା ପରେ, ସେହି ମିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ନାମକ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଗାଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଆହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ରାତିରେ ନେଇଗଲେ।