ଏକ ବର୍ଷ ଶେଷ ହୋଇଗଲା, ଏହି ଯୁଗ ନିର୍ବାହ ହେଲା; ସୃଷ୍ଟି, କାଳ, ଏବଂ ସମୟର ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆସିଗଲା। ଆଜି ଏହି କଳ୍ପାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତି; ମୁଁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରୂପରେ, ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛି। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର, ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅପସ୍ୱର୍ପ, ପାହାଡ଼ ଶିଳା ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ପଦ୍ମାସନର କ୍ରମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେମାନଙ୍କର ଅନାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟର ଜାଳ ଉପଶମ ହେଲା; ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପଦ୍ମାସନର ଭାବନାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୋଭା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ, ହାତୀର ଅଙ୍କୁଶ ପରି ଆସନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ, ସେମାନେ ଦଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଦିଗ୍ବିଜୟୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଶରୀର ଯାଏଁ ରହିଲା, ତାପ ଓ ପବନରେ, ସେମାନେ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ କଟା ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପରି ଶୁଷ୍କ ହେଲେ। ଏଠାରେ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମାଂସାହାରୀ ପଶୁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଦେଲେ, ଫଳ ଭରିବା ବାନର ପରି ଏଠାଁ ଓ ସେଠାଁ ଶରୀର ଚିତ୍ରିତ ହେଲା। ପରେ, ବାହ୍ୟ ଉପକରଣ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ମନ ବ୍ରହ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା, ସେମାନେ ଚାରି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କଳ୍ପ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଏହି କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ଚମକୁଛି, ମେଘ ଗର୍ଜନ କରି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେଉଛି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜନ୍ତୁ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ବିଶାଳ ସାଗର ଅବିକଳ ରହିଛି, ସେମାନେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲେ। ଆଜି, କିଏ ଜାଗି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଏହି କ୍ରମରେ ସେମାନେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି। ହେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦଶଜନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଦଶ ଜଗତ ମନର ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକ, ଆକାଶମନ୍ଦିର; ହେ ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାଳ ଓ ତାହାର ବିଭାଗର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ। ହେ ପଦ୍ମଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ତାଙ୍କର ଆକାଶ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣ କରିଛି; ଏବେ ଚାହିଁଥିବା କାମ କର। ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ଜଗତ, ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଭାବନା ଓ ଆବୃତ ଆକାଶ, କିରଣର ଜାଳରେ ଉପଜି ମୋହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମ ମନର ଖେଳ। 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାର' ଏବଂ 'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ମୋର', ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ କହିଲି: 'ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଚମକୁଥିବା ଜ୍ୟୋତି, ଶୀଘ୍ର କହ—ଅନ୍ୟ କଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବି?' ନିଶ୍ଚୟ, ଦଶ ଜଗତ ଅଛି—ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଆଉ କଣ ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି? କହ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ନିଷ୍କାମ, ସୃଷ୍ଟିରେ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଏକ ବିନୋଦ; ହେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଏହି ତୁମ ବିନୋଦ। ତୁମର ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଅଇଚ୍ଛାଶୂନ୍ୟତାରୁ ଉପଜେ—ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ, କିମ୍ବା ମନରେ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ଆସକ୍ତିର ପରିତ୍ୟାଗ ହେଉଛି, ରାଗ ଓ ମତ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ନିଷ୍କାମ ମନ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ। ତେବେ, ହେ ପ୍ରଜାନାଥ, ତୁମେ ଏହି ଜଗତକୁ କେବଳ ବିନୋଦ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କର, ଦିନ ଆସି ଯିବା ପରି ପୁନଃପୁନଃ ଉପଜାଏ ଓ ନଷ୍ଟ କର। ତୁମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ନିଷ୍କାମ ଖେଳ, ଏହି ଜଗତ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ନୁହେଁ, କେବଳ କରିବାକୁ ହେଉଛି। ତୁମେ ଏହି ଜଗତକୁ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରୁନାହିଁ; ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ନୂତନ ଫଳ କଣ ପାଇବ? ଯାହା ଆସେ, ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କରିବା ଚାହିଁ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଥିବା ନିର୍ମଳ ଆଇନା ପରି। ଜେପରି ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାବେଳେ କାମନା ରଖେ ନାହିଁ, ତେପରି ଅକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କାମନା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନଶୂନ୍ୟ ନିଦ୍ରା ପରି ଭାବରେ, ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ଯାହା ଆସିଛି ତାହା କର; ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରର ମନସ୍ପୁତ୍ରଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ ଜଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କରେ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସେମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମନର ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଛ; ଶାରୀରିକ ଚକ୍ଷୁରେ ନୁହେଁ। ଯେ ଆଉ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେ କିପରି ଜାଣିବେ ଯେ ସୃଷ୍ଟି ଉପଜିଛି? ଯେ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି ଉପଜାଇଛି, ସେ ଏହି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। କେହି ଏହି ଦଶ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଧୂଳିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମନର ଦଢ଼ତାରୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନର ଦଢ଼ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କେହି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନରେ ଦଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନଷ୍ଟ ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ା। ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଦଢ଼ ଭାବେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏହା ଶାପ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଇନାହିଁ, ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯାହା ମନରେ ଦଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି, ଏଠାରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହାର ଜାଗୃତି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ମୁଁ ଫଳହୀନ ବୋଧ କରେ, ପାହାଡ଼ ଉଠାଇବା ପରି। ଶୁଣାଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପୂର୍ବେ, ହେ ଦେବ, ମଗଧମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅହଳ୍ୟା, ପଦ୍ମନୟନୀ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଚକ୍ର ପରି, ରୋହିଣୀ ପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଅନୁସୃତି କରିଥିଲେ। ସେହି ସହରରେ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧନୀ ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏକ ଆଲୋଚନାରେ, ରାଣୀ ଅହଳ୍ୟା ଶୁଣିଲେ ଯେ ପୂର୍ବକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଚାହିଥିଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ଅହଳ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ, ଆଶାରେ ଭରି, ଚିନ୍ତା କଲେ—କାହିଁକି ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉନାହିଁ?