ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିନ, ଫୁଲିଯାଇଥିବା ପଦ୍ମର ମୁକୁରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଉଚ୍ଚାସନରେ ବସି, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା—ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚର ମହାସ୍ୱାମୀ, ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିଲି। ସମସ୍ତ ବେଦ—ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରମ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପଅଙ୍ଗ ସହିତ ନିହିତ—ସେମାନେ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବିଶେଷ ଶକ୍ତିର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ ଓ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ଚ୍ଚିତ, ସ୍ୱର୍ଗଦେବତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧିରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ଏହି ପୃଥିବୀ ନୀଳ ରଙ୍ଗର, ତିନି ଲୋକର କଣ୍ଠାଭୂଷଣ ପରି ବୃତ୍ତାକାର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଶୋଭିତ। ଏହି ପାତାଳର ଗୁହା ଦାନବ, ଦାନବ, ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କର ନିବାସ, ଏହା ଗଭୀର ଓ ଗୁପ୍ତ, ଅମୃତ ପାନକାରୀ ସମୂହରେ ଭରିଯାଇଛି। ଇନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ରଧାରୀ ଓ ବଳଶାଳୀ, ସେ ଏକାକି ତିନି ଲୋକର ନଗରକୁ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଯଜ୍ଞ ହୋମର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଅନେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର କିରଣରେ ଦିଗ୍ବଲୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରତିକ୍ରମେ ଏମିତି ଅନେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଉଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଚମକୁଛନ୍ତି। ଲୋକପାଳମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅଚଳ ନୀତିରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଗୋପାଳକ ଗୋଧନକୁ ଯେପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ସୀମା ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଜଳର ତରଙ୍ଗ ପରି, ଉଠନ୍ତି, ପଡନ୍ତି, ଚମକନ୍ତି, ଓ ଅନେକ ଦିଗକୁ ଲୁଚିଯାନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଲୟ କରେ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ—ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀର ସ୍ୱାମୀ। ଏହି ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା, ଏହି ଯୁଗ ସମ୍ମାପ୍ତ ହେଲା; ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଏହି କାଳ, ଏବଂ ଏହି ଲୟର ସମୟ। ଆଜି ଏହି କଳ୍ପ ଶେଷ ହୋଇଗଲା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାର ରାତି ଆସିଲା; ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମାରେ, ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲି। ଏପରି ଚିନ୍ତନରେ, ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଦଶପୁତ୍ର, ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ, ପାଥର ପ୍ରତିମାପରି ଅଚଳ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ପଦ୍ମାସନର ଅନୁକ୍ରମ ଉପରେ ବସି, ସେମାନଙ୍କର ତୁଚ୍ଛ କାର୍ଯ୍ୟର ଜାଳ ଗଳିଗଲା, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପଦ୍ମ ଚିନ୍ତାରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଇଲେ, ହସ୍ତୀଙ୍କ ଅଙ୍କୁଶପରି ଆସନରେ ବସିଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିର ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ, ସେମାନେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି, ତାପ ଓ ବାୟୁରେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ କଟା ହୋଇ ବିଛିନ୍ନ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶୁଷ୍କ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମାଂସାହାରୀ ପଶୁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଦେହକୁ ଖାଇଦେଲେ, ସେଗୁଡିକ ଫଳ ସହିତ ବାନର ପରି ଏଠାଉଠା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲା। ପରେ, ବାହ୍ୟ ଉପାଦାନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ମନ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲା, ସେମାନେ ଚାରି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ତାପରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତ ସମୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଉଥିବାବେଳେ, ମେଘ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କରି ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ବିଶ୍ୱବାୟୁ ବହୁଥିଲା, ମହାସାଗର ଅବିଚଳ ଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ କ୍ଷୟ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ଦଶପୁତ୍ର ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ। ଆଜିଯୁଗର ଉଦ୍ଭବ ଦେଖିବାକୁ କେହି ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିପାରିବେ। ହେ ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣା—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର; ଏହି ଦଶ ସଂସାର ଚିତ୍ତାକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଗଗନମନ୍ଦିର, ଏ ଭଗବାନ୍, ପୃଥିବୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ କାଳର କ୍ରିୟାରେ ନିୟୁକ୍ତ। ହେ କମଳ-ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର କଥା, ତାଙ୍କର ଆକାଶ ମୂଳ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିୟତି କଥା କହିଦେଲି—ଏବେ ଯାହା ଚାହଁ, କର। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଗତ, ତାର ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଓ ଆବୃତ ଆକାଶ, କିରଣର ଜାଳରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ଏହା ସମସ୍ତ ତୁମ ମନର ଲୀଳା ମାତ୍ର। ଏପରି କହି, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର ଅଂଶ”, “ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ସେ ମୋର” — ଏହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତା କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲି: “ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହାନ୍, ଶୀଘ୍ର କହ, ଆଉ କ'ଣ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି?” ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଦଶ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିର ଆଉ କ'ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି? କହ, ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ ଯେଉଁଥିରେ ଅନିଛାଶୀଳ ଓ ନିଷ୍କାମ, ତୁମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିର କ'ଣ ଉପଯୋଗ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତୁମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏକ ବିନୋଦ; ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଏହା ମାତ୍ର ଏକ ଖେଳ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମ ସୃଷ୍ଟି କେବଳ ଅନିଛାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେପରି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ମନରେ ଚିତ୍ର ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଆସକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟାଗ, କାମନା ଓ ମତ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ହେ ଭଗବାନ୍, ନିଷ୍କାମ ମନ କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଭୂତପତି, ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ବିନୋଦ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି କର, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ କର ଓ ଲୟ କର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନକୁ ଆଣି ଓ ନେଇଯିବା ପରି। ତୁମେ ସଦା ନିଷ୍କାମ ଲୀଳା ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦୃଢ କାମନାରୁ ନୁହେଁ, କେବଳ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଥିଲାବେଳେ କର। ତୁମେ ଦିନଚର୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁନାହାଁ; ନିୟତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଆଉ କ'ଣ ନୂତନ ଫଳ ମିଳିବ? ଯାହା ହେବା ଉଚିତ, ସେଉଁଠି ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ, ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡିବା ପରି। ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାବେଳେ କାମନା କରେନାହାଁ, ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ କାମନା ନଥାଏ। ଏହିପରି, ସ୍୵ପ୍ନହୀନ ନିଦ୍ରାପରି ଭାବ ରଖି, ନିଷ୍କାମ ଭାବେ, ଯେଉଁପରିସ୍ଥିତି ଆସୁଥାଏ, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ରଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କରେ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେବ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ନୁହେଁ, ଦେବେଶ୍ୱର।