ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏଭଳି ଏକ ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱରେ—“ଏ ନାଥ, ଆପଣ ସଦା ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ୍ର କାରଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ତଥାପି କାହିଁକି ଜାଣି ପାରୁନାହାନ୍ତି? କାହିଁକି ମୋତେ ପଚାରୁଛନ୍ତି?” କିନ୍ତୁ ଯଦି ମୋର କଥା ମଧ୍ୟରେ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ତେବେ ଶୁଣନ୍ତୁ—ମୁଁ କହିବି। ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ମନ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଉଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ମନ ସମୟର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ମାୟାର ଭାର ଓ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଜଟିଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ। ହେ ମହାଦେବ, କଳ୍ପନା ନାମକ ଦିନରେ, କୈଳାସ ପର୍ବତର ତଳେ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ କୋଣାରେ, ତୁମର ପୁଅମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବଂଶଜମାନେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ—ସୁବର୍ଣ୍ଣଜାତ ନାମକ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ କଶ୍ୟପ ବଂଶର ଏକ ଶାନ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ—ଇନ୍ଦୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ। ସେ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବ ସହିତ ସେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ବାସ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପିଲା ନଥିଲେ—ଏକ ମରୁଭୂମିରେ ଘାସ ଛୁଇଁ ଦେଖାଯାଏ ଯେପରି। ତାଙ୍କର ଜନୀ, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ନ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଫଳହୀନ ଲତା ପରି ନିର୍ବିକାର ଥିଲା। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ, ପୁତ୍ର ସନ୍ତାପରେ ବିକଳ ହୋଇ, କୈଳାସ ପର୍ବତର ଉପରକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଗଛ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଉଠିଥାଏ। କୈଳାସର ଏକ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନଥିଲା, ସେମାନେ ଜଳ ଖାଇ, ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଦିନକୁ ଏକମାତ୍ର ପାନୀୟ ନେଇ, ନିର୍ମିଳିତ ଚେତନାରେ ଗଛମାନେ ଯେପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଭଳି ଅଚଳ ରହିଲେ। ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଶେଷ ହେଉଅଁତା ସେମାନେ ଏଭଳି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଦେବ, ଯେପରି ଦିନ ତାପରେ ନିର୍ଜଳ ଶଶୀ କୁମୁଦିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଶିବ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଠାରେ ଆସିଲେ, ତାଳ ଓ ଲତା ମଧ୍ୟରେ, ଯେପରି ତାରାମଣ୍ଡଳର ନାଥ ପଦ୍ମବନକୁ ଅଭିଗମନ କରିଥାଏ। ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ବୃଷଭାରୁଢ଼, ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ଏକ ହିମପାତ ପରି ଶୁଭ୍ର, ସେ ଦେବ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଦୟ ହୋଇଥିଲେ। ତାପରେ ନୂତନ ବାଁସ ଝାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ହଲୁକ ହାଲୁକ ହାବାର ଶବ୍ଦକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଶିବ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ କହିଲେ: “ଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଵର ଚାହଁ, ମାଗ; ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ବସନ୍ତର ସାର ଭରା ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଆନନ୍ଦ କର।” ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଏ ଦେବ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ମୋତେ ଦଶଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦୁଃଖ ନ ଲାଗୁ।” ତାପରେ ଶିବ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ,” ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକ ମହା ତରଙ୍ଗ ଶବ୍ଦ କରି ଗଲା। ଏହିପରେ ଶିବଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ଦମ୍ପତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ମହେଶ୍ଵର ଓ ଉମା ପରି ଦିବ୍ୟତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଘରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମଳ ଦେହ ମେଘରେ ଶୋଭିତ ମେଘରେ ଯେପରି ଏକ ଶ୍ୟାମ ରେଖା ଦେଖାଯାଏ। ସମୟ ଅନ୍ତେ, ସେ ଦଶଜଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଙ୍କୁର ପରି କୋମଳ, ନିର୍ମଳ ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ମୃଦୁ ମୃଦୁ ବସନ୍ତ ମୃଦୁଳାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ଯେପରି ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଉଠେ। ସେମାନେ ସଂସ୍କାର ନେଲେ, ଶକ୍ତି ଓ ତେଜସ୍ବିତାରେ ଦ୍ରୁତ ହେଲେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନୂତନ ମେଘ ଦୃତି ଧାରଣ କରେ। ସାତ ବର୍ଷ ପୂରଣ କରିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ, ଏବଂ ଆକାଶର ନିର୍ମଳ ଗ୍ରହମାନେ ପରି ତାଲିନ୍ନ ହେଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ମାତାପିତା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ସେ ଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମାତାପିତା ବିହୀନ ହୋଇ, ଘର ଛାଡ଼ି ବହୁ ଦୂର କୈଳାସ ଶିଖରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଚିନ୍ତିତ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ: “ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କଲ୍ୟାଣ କ’ଣ?” ସେମାନେ ଏଭଳି ଆଲୋଚନା କଲେ। “ଭାଇମାନେ, କ’ଣ ଏଠାରେ ଉଚିତ? କ’ଣ ଦୁଃଖ ନଥିବା ଅବସ୍ଥା? କ’ଣ ଏଠାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ, ମହାଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଲାଭ?” “ଏହି ଅଧିକାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ! ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଭୃତ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି। ଭୃତ୍ୟଙ୍କ ଧନ କ’ଣ? ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ମହାଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଅଧିକାରୀ। ରାଜାଙ୍କ ଧନ କ’ଣ? ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏଠାରେ ମହାଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ। ସାମ୍ରାଟଙ୍କ ଧନ କ’ଣ? ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାରେ ମହାଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି? କ’ଣ ଏଠାରେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା ଏକ କଳ୍ପ ଯାଏଁ ଅବିନାଶୀ? ସେଉଁଠି ଏହି ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ନୁହେଁ କି?” ଏପରି ଆଲୋଚନା କରିବା ସମୟରେ, ବଡ଼ ଭାଇ, ଯିଏ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଥମ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହରିଣ ଦଳକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ନାୟକ ପରି କହିଲେ: “ଭାଇମାନେ, ସମସ୍ତ ଇହଲୋକ ଅଧିକାର ଯାହା ଯୁଗ ଶେଷରେ ନଶ୍ୱର, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାପଦ ମୋତେ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, “ଶାବାଶ, ଶାବାଶ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେମାନେ ପଚାରିଲେ: “ପିତା, ଏହି ପଦ୍ମାସନ କିପରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି ବ୍ରହ୍ମାପଦକୁ ନେଇଯାଏ?” ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ, ପୁଣି କହିଲେ: “ମହାଶୟମାନେ, ମୋ କଥାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଅନୁସରଣ କର। ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ମନକୁ ‘ମୁଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମା’ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ‘ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଅଛି, ମୁଁ ଲୟ କରୁଅଛି’ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କର।