ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ଋଷି ଏହିପରି ଜୀବନର ଏକ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ବିବେଚନା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାର ଚଳଚଳା, ଅସ୍ଥିର ଆଚରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ପଶୁ ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ଦୁଃଖ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼। ଶିଶୁ କାଳର ମନ ଅସ୍ଥିର, ଅନେକ ଭାବରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଭାରି ଅଜ୍ଞାନର ଆବରଣ ଭିତରେ ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠି ମିଳେ? ଏହି ଅସ୍ଥିର ଶିଶୁ କାଳର ଭୟ ପ୍ରତି ଚରଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିର୍ବୋଧତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦୁଃଖ କେଉଁଠି ଜଣେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ସହିପାରିବେ? ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳରେ ଲିନ, ଅନୁଚିତ ଆମୋଦ, ନିର୍ବଳ ଆଶା ଓ ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଏହି ଅତି ମହା ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶିଶୁ କାଳର ଅସ୍ଥିର ଭାବ, ଅନୁଚିତ ଆମୋଦ ଓ ଅପୂର୍ବ ଆଶାର ମିଶ୍ରଣ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ଏକ ଗଭୀର ଜଳାଶୟର କୁମ୍ଭୀର ଭଳି ଶିଶୁ କାଳରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବିବେକ ନାହିଁ, ଏମାନେ ଶିଶୁ କାଳକୁ ଆନନ୍ଦମୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଏମାନେ ମୂଢ଼ ଓ ଭ୍ରମିତ; ଏମାନେ ଅନ୍ତେ ନିନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ମନ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଅନେକ ବିକ୍ଷିପ୍ତତାରେ ଘୂରିବା, ତାଠାରେ ତିନି ଲୋକର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବନି। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମନ ଅସ୍ଥିର, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ କାଳରେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ। ମନ ଅସ୍ଥିରତାର ନିଜର ଗୁଣ, ଶିଶୁ କାଳ ଏହାର ଶିଖର; ଏହି ଦୁଇ ଯେତେବେଳେ ମିଶିଯାନ୍ତି, ତେବେ ମନର ଅସ୍ଥିର ଅନ୍ତର ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ଅସମ୍ଭବ। ନାରୀଙ୍କର ଚାହିଁ ତାର lightning ଭଳି ଚମକ, ଫୁଲ ଓ ତରଙ୍ଗର ମାଳା, ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଶିଶୁ କାଳ ଓ ମନରୁ ଶିଖାଯାଏ। ଶିଶୁ କାଳ ଓ ମନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ଭାଇ ଭାଇ ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର, ସଦା ଅସ୍ଥିର। ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ, ଦୁର୍ଗୁଣ, ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ଏହି ଶିଶୁ କାଳରେ ଅଧିକ ଫଳିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକ ଧନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ମନପସନ୍ଦ ଜିନିଷ ନାପାଇ, ସେ ବିଷ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶାନ୍ତିରେ ଡୁବିଯାଏ। ଦିଅଁ ଦିଅଁ ଏହି ଶିଶୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ, ଦିଅଁ ଦିଅଁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ; ଏହି ଶିଶୁ କେବଳ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ, କୌଳୟ ଜାତିର ପିଲା ଭଳି। ସଦା କାନ୍ଦିବା, ମନ ମେଳା, ଜଳେ ଭିଜିଥିବା ଜଳା ଭୂମି ଭଳି, ଏହି ଦୁଃଖର ଅନ୍ତର ଶିଶୁ ଅସ୍ଥିର ଓ ନିର୍ବଳ। ଭୟଭିତ, ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ମନ, ଦୁଃଖୀ, ଦେଖିଥିବା ଜିନିଷ ପ୍ରତି ଆଶା, ଏହି ଶିଶୁର ଅସ୍ଥିର ମନ ଓ ଦେହ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି। ଜିନିଷ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅସମର୍ଥ, ଏହି ଶିଶୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ ଛିନ୍ନ ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହେ। ଋଷିଙ୍କୁ କହାଯାଏ, ଏହି ଶିଶୁର ଦୁଃଖ, ଯାହାର ଆଶା ଅପୂର୍ବ ଓ ଅନେକ ଦିଗରେ ଟାଣିଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାର ଦୁଃଖ ସମାନ ନୁହେଁ। ଶିଶୁ କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମନ ସଦା ଦୁଃଖରେ, ବନରେ ବର୍ଷା ଦିନର ଖରା ଭଳି ଜଳିଯାଏ। ଶିଶୁ ଶିକ୍ଷା ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ବିଶାଳ ସର୍ପ ଭଳି ଅସମସ୍ୟା ଓ ବିଷ ଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶିଶୁ କାଳ, ଅନ୍ତର ଦୁର୍ବଳ, ଅନେକ ଭ୍ରମ ଓ ଅପୂର୍ବ ଆଶାରେ ଭରିଆ, ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। କେଉଁଠି ଜଣେ ମୂଢ଼ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ, ରାନ୍ଧା ତୁଷାର ଖାଇବା କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିପାରିବା, ଏହାରେ ଆନନ୍ଦ କେଉଁଠି? ଯେଉଁଠି ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତାଠାରେ ଉଷ୍ଣତା-ଶୀତତା ଅପସାରଣ କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଏଠି ଶିଶୁ, ଗଛ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭିଦ ଭଳି ସମାନ। ଶିଶୁମାନେ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ସଦା ଡେଉଁ ଦେଉଁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଭୋକରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଭୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି। ଶିଶୁ କାଳରେ ଶିକ୍ଷକ, ମା, ବାପା, ଲୋକ ଓ ବଡ଼ ପିଲାଙ୍କର ଭୟ ଅଛି; ଏହି ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥା ଭୟର ଗୃହ। ଯେଉଁଠି ଆଶା ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣରେ ବିଘ୍ନିତ, ମୂଢ଼ତାରେ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ଏଠି ଶିଶୁ କାଳ କେଉଁଠି ଏକ ଶାନ୍ତିମୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଇପାରିବ? ଏପରେ, ଶିଶୁ କାଳର ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ଏକ ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶାରେ ନିରାଶ ହୋଇ, ଯୁବ କଳାର ଘନ ମେଘରେ ତାଲି ଚଢ଼ିବାକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଲି ଥରେ ଖସିଯାଏ। ଏଠି, ନିଜ ଅସ୍ଥିର ମନର ଅନୁସରଣ କରି, ମୂଢ଼ ଜନ ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ମନର ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ଆଶାର ଦୂତ ଏହି ଯୁବକୁ ଅସହାୟ କରିଦିଏ, ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ମନ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ନିଜକୁ ଦେଇଦିଏ, ଶିଶୁ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଏ ଭଳି। ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ଗୁଣ, ଦୁର୍ଘଟନା, ଏହି ଯୁବ ଅବସ୍ଥାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ; ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଗୁଣ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେନି। ଯୁବ କାଳ ଏକ ବଡ଼ ନରକର ମୂଳ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ତଳିଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଯୁବ କାଳରେ ନଷ୍ଟ ହେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଯେଉଁଠି ଅନେକ କଥା ଓ ଘଟଣା ସଜିଛି, ସେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ। ମୁଁ ଯୁବ କାଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି, ଯେଉଁଠି ତାଡ଼ିର ଚମକ ଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିଗ୍ଦ୍ଧ ହୁଏ, ଅସ୍ଥିର ମେଘ ଭଳି ଗରଜିଥାଏ। ମୁଁ ଯୁବ କାଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ତରଙ୍ଗ, ମାଟିରେ ଅଟକିଥିବା, ନିର୍ବଳ ତରଙ୍ଗରେ ଭୟଙ୍କର। ମୁଁ ଯୁବ କାଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷଣିକ ମଧୁରତା ଦେଇ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର। ମୁଁ ଯୁବ କାଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି, ଯେଉଁଠି ଏକ ତୀର ଝରିବାର ଅବଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ଦୁଃଖର ଚମକ ଭଳି ଦେଇ, ସଦା ଜଳିଥିବା ଦୁର୍ଗୁଣ ଦେଇ। ମୁଁ ଯୁବ କାଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି, ମଧୁର, ମନୋହର, କିନ୍ତୁ ବିଷାଦମୟ, ଦୁର୍ଗୁଣରେ ଭରିଆ, ମଦର ଝାଗ ଭଳି; ଯୁବ କାଳ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ।