ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କଳ୍ପନା କରିବି ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନରେ ଆକାଶକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବଲୋକନ କରିଲି। ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ମନ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି ବଡ଼ ବଡ଼ ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଅବିରତ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି ପାରୁନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତା, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ସର୍ପ ଓ ମଣିଷମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ମେରୁ, ମନ୍ଦାର, କୈଳାସ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମାଲୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ, ଦ୍ୱୀପ, ଉପଦ୍ୱୀପ, ନଦୀ, ଦେଶ—ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଦଶଟି ଅଞ୍ଚଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଛି। ସେଠାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଦୃଶ ଦଶ ଜନ୍ମଜାତ ନଳିନୀରେ ବସି, ହଂସ ଯାନରେ ଆସୀନ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେହି ଦଶଟି ଅଞ୍ଚଳରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା ଉଦୟ ହେଉଛି, ସେମାନେ ନିଜ ତେଜରେ ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ନଦୀ ଵହୁଛି, ସମୁଦ୍ର ଗଞ୍ଜନ କରୁଛି, ତୀବ୍ର ରଶ୍ମି ଚମକୁଛି, ଏବଂ ପବନ ଆକାଶରେ ବେଗରେ ବହୁଛି। ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ମଣିଷମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅସୁର-ନାଗମାନେ ପାତାଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଋତୁ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କାଳଚକ୍ରରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫଳ-ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କରନ୍ତି। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଆଚରଣ ତାଙ୍କର ଫଳ ଦେଇ, ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ଧିକୁ ନେଇଯାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକର ଫଳ ଦିଆଯାଉଛି। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଆଶା କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାକ୍ରମେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଲୋକ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ, କାଳଚକ୍ରର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। କେଉଁଠି ରାତି ଆସିଯାଇଛି, ଅନ୍ୟଠି ଏହା ଅଟୁଟ ଅଛି। ପର୍ବତ ଗହ୍ୱରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ ସଦୃଶ ଦୃତ ଗତିରେ ଚଳିଛି। ଆକାଶର ନୀଳ ନଳିନୀ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ସଦୃଶ ମେଘ ଛାଡ଼ିଛି, ତାରାମାଳି ତାଙ୍କୁ ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ସଦୃଶ ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଇଛି। କାଳାନ୍ତରର ଘନ କୁହୁଡି ମେରୁ ପର୍ବତର ଚୂଡ଼ାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି; ଶୁଦ୍ଧ କପାସ ଶିମୁଳ ଗଛର ଗହ୍ୱର ଭିତରେ, ଅସ୍ଥିର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି। ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର କମରବନ୍ଧ, ଯୁଦ୍ଧ ସମୁଦ୍ରର ଗଞ୍ଜନରେ ଗଜ୍ଜନ କରୁଛି, ଅନ୍ଧକାର ଓ ନୀଳମଣି ଖଣ୍ଡରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ମଣିର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ପୃଥିବୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ମୂର୍ଦ୍ଦନ୍ୟ ଦ୍ୱନିରେ ଭରିଥିବା, ବିଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନ୍ତଃପୁରର ନାରୀ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛି। ଋତୁମାନଙ୍କ ଶୋଭା, ଶୁଭ୍ର ଦିନମାଳା ଓ ରାତିର ରେଖାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ମାଳା ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଛି। ପୃଥିବୀର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜ ନିଜ ଭାଗ ଓ ଜନମାନ୍ୟ, ରକ୍ତିମ ଚାୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦାନା ଗଛର ଫଳ ଝୁପି ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଛି। ତିନିମୁଖୀ, ତିନିପଥୀ ନଦୀମାନେ ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ବହୁଛନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ସଦୃଶ ଶୁଭ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉପବୀତ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ କେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛନ୍ତି, କେଉଁଠି ପୁନଃ ଉଦୟ ହେଉଛନ୍ତି—ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଫୁଲ ଲତା ସଦୃଶ କିମ୍ବା ପବନ ଶେଷରେ ମେଘ ଅଙ୍କୁର ସଦୃଶ। ସମୁଦ୍ର, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶର ପଥ ଦେବନଗରୀ, ଉଦ୍ୟାନ, ଓ ବିମାନମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଦେବ, ଦାନବ, ମଣିଷ, ଓ ନାଗମାନେ ଏକାଠି ଭିଡ଼ରେ ଦାଡ଼ିଛନ୍ତି, ଉଦୁମ୍ବର ଗଛର ମକୁଣା ଭଳି ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। କାଳ, ଯୁଗ, ମହାୟୁଗ, କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତଦଉପରି ଅନ୍ଶରେ ଚିହ୍ନିତ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚଲିଯାଉଛି, ସବୁ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛି। ଏଭଳି ମୁଁ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରମ ତେଜରେ ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ମିତ ହେଲି, ଚିନ୍ତା କରିଲି—ଏହା କ’ଣ? କିପରି ଏପରି ହେଲା? ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମନୋ-ଆକାଶରେ ଏହି ଅପୂର୍ବ ମାୟାଜାଲ ଦେଖୁଛି କିପରି? ଏହି ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମନରେ ଆକାଶରୁ ଅବଲୋକନ କରି, ମୁଁ ସେଠାରୁ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ଡାକିଲି ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି। "ଆସନ୍ତୁ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ତେଜସ୍ୱୀ ସୂର୍ୟଦେବ! ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ," ମୁଁ କହିଲି। "ଆପଣ କିଏ? ଏହି ଏକ ଲୋକ କିମ୍ବା ଏତେ ଅନେକ ଲୋକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଯଦି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ମୋର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସୂର୍ୟ ମୋତେ ପରିଚୟ ଦେଲେ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, "ଆପଣ ସଦା ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭ୍ରମର କାରଣକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କାହିଁକି? ମୋତେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛନ୍ତି?" "ତଥାପି, ଯଦି ଏହି ଆମ ସଂଲାପ ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳାର ଅଂଶ ଅଟ୍ୟାଚିତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେବେ ଶୁଣନ୍ତୁ—ମୁଁ କହିବି।" "ଏଠାରେ ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ମନ, ଏହି ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେହି ମନ କାଳର ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ, ଏବଂ ମାୟାର ଭାର ଓ ଖଣ୍ଡନରେ ଜଟିଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି।" "ମହାଦେବ, ଏହି କଳ୍ପନା ନାମକ ଦିନରେ, କୈଳାସ ପର୍ବତର ତଳେ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଏକ କୋଣରେ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧୁର, ଶୋଭାମୟ ସ୍ଥାନ 'ସୁବର୍ଣ୍ଣଜାତ' ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।" "ସେଠାରେ କଶ୍ୟପ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଅତି ଶାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଇନ୍ଦୁ। ସେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ସେଉଁଠି ବସୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ, ଜଣେ ଶୂନ୍ୟ ମଞ୍ଜରୀ ସଦୃଶ।" "ତାଙ୍କର ଜନୀ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ, ଶୂନ୍ୟ ଲତା ସଦୃଶ ତାଙ୍କର ଶୋଭା ନଥିଲା।" "ସେହି ଦୁଇଁ ଦମ୍ପତି, ସନ୍ତାନ ଲାଗି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟଥିତ ହୋଇ, କୈଳାସ ପର୍ବତର କନ୍ଧ ଉପରେ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ଦୁଇ ଗଛ ଭଳି ତାଲପତ୍ର ଉପରେ ବିକସିତ।