ଏହି ପ୍ରକାର, ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକୃତି କେବଳ ମନର ଉପସ୍ଥାନ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଟ ହୁଏ; ଶରୀର ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଆଦି, ଏକ ମୃଦାରେ ତେଲ ନଥିବା ପରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନଥାଏ। ମନ ହିଁ ସଂସାର ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା କାମନା ଓ ଦୁଃଖର ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ; ଏହି ଦୋଷ ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ମନ ରଖିଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମନକୁ ଅନୁଶାସନ, ସୁରକ୍ଷା, ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର; ଏହି ମନକୁ ପୋଷଣ, କ୍ରିୟାଶୀଳତା, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସମ୍ଭାଳିବା ଦରକାର। ଏହିପରି, ମନ ତାହାର ଅନ୍ତରେ ତିନି ଜଗତର ଅନେକ ଆକୃତି ରଖିଥାଏ; ମୟୂର ଡିଂଡିରେ ଯେପରି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଆକୃତି ମନରୁ ପ୍ରକାଟ ହୁଏ। ମନର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଚେତନା, ସେହି ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ମୂଳ; ଏହି ମନର ଅଜଡ଼ ଅଂଶ ହିଁ ଏହି ଜଗତ, ମାୟାର ଏକ ଅଂଶ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏକାଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନଥାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅଜନ୍ମ ଓ ନିରାକାର, ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବା ନୁହେଁ। ବିସ୍ତୃତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହା ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣାଯାଏ; ଅଜଡ଼ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ଏହି ପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜିନିଷ ଜଣାଯାଏ; ଶରୀର ଏକ ଶୂନ୍ୟ, ଏହା ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ। ମନ, ଆତ୍ମା ଭାବରେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର, ମୃଦୁ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଜଳ ପରି। ଅପକ୍୵ ମନ, ଅଜ୍ଞାନରେ, ଏହି ଜଗତର ନାଥକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖେ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଜର ନିର୍ମଳ ଆକୃତି ଦେଖେ। କିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଭ୍ରମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରମରେ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା କହିବି। ଯେଉଁ କଥା ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା, ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଥିବା ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କୁହାଯାଏ, ତାହା ହୃଦୟରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ଜଳରେ ତେଲ ମିଶିବା ପରି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ କଥା ଉଦାହରଣ ବିନା, ଅସୁନ୍ଦର ଶବ୍ଦରେ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଉତ୍ତେଜିତ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ନକୁହାଯାଏ, ତାହା ଶ୍ରୋତାର ହୃଦୟରେ ନ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଙ୍ଗାରରେ ଘି ପକାଇବା ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ କଥା, କାହାଣୀ ଓ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସମସ୍ତ ଉଦାହରଣ ଓ ଉପମା ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଏ, ଏହା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଜଗତକୁ ପ୍ରଭା ଦେଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରର ଶ୍ୱେତ କିରଣ ପରି। ଏହିପରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପୂର୍ବେ, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ସେହି କଥା କହିବି, ରାଘବ। ମୁଁ ଏକ ଦିନ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି: "ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦଳ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?" ଏହିପରି, ମନ ଏକାଉଁ ଏପରି ଆକୃତିରେ ପ୍ରକାଟ ହୁଏ, ଏକ ଝିଲି ଝିଲି ପାଣିରେ ଅନେକ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ମନର ଅନେକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛା ଦେଖି, ଏକ ପୂର୍ବ ଚକ୍ରର ଘଟଣା ଶୁଣ। ଦିନ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆକୁଞ୍ଚିତ କରି, ମୁଁ ଏକାଉଁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ରାତି କାଟିଥିଲି। ରାତି ଶେଷରେ, ଉଠି ଓ ଅରୁଣୋଦୟ କ୍ରିୟା କରି, ମୁଁ ମହାକାଶକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି। ଦେଖିଲି, ଆକାଶ ନ ଅନ୍ଧାର, ନ ଆଲୋକରେ ଭରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ଶୂନ୍ୟ, ଅସୀମ ଆକାଶ। ମୁଁ ନିର୍ମଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କଳ୍ପନା କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ଆକାଶକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଲି। ମୋ ମନ ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ କରି, ମୁଁ ଦେଖିଲି ବଡ଼ ବଡ଼ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, ଅବିରତ ଭାବରେ ଅଟୁଟ। ସେମାନେ ପ୍ରତିଏକ ଦେଖିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ନାଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ରହିଥିଲେ। ସେଠାରେ ମେରୁ, ମନ୍ଦାର, କୈଳାସ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼, ଦ୍ଵୀପ, ଦ୍ୱୀପପ୍ରଭା, ନଦୀ ଓ ଦେଶ ଦଶଟି ଅତି ଚମକିଲା। ସେଠାରେ ଦଶ ମଞ୍ଜୁଳ ଲୋଟସରେ, ହଂସ ରଥରେ ବସିବା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ଦଶ ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମା ଅପସ୍ୟା । ସେହି ଦଶଟି ଆଲଗା ଆଲଗା ସୃଷ୍ଟିରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୀପ ଶ୍ରେଣୀ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଚମକିଲା, ଜଗତକୁ ତାଙ୍କ ଚମକରେ ଉଜାଗର କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ବଡ଼ ନଦୀ ଚାଲିଥିଲା, ସାଗର ଗଞ୍ଜନ କରୁଥିଲା, ତିବ୍ର କିରଣ ଚମକୁଥିଲା, ପବନ ଆକାଶରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଦେବମାନେ ବିନୋଦ କରୁଥିଲେ; ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ; ପାତାଳରେ ଅସୁର ଓ ନାଗମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଋତୁ, ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କାଳର ଚକ୍ରରେ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ପୃଥିବୀକୁ ଫଳରେ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଚରଣର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆଚରଣ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ପକ୍କ ହେଇ, ସବୁଠି ନରକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ଫଳ ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷର ଫଳ ଚାହିଁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ତାଳମେଳରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ସପ୍ତ ଲୋକ, ଦ୍ଵୀପ, ସାଗର ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ, ଚକ୍ର ଶେଷ ଦେଖି, ମହା ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। କେଉଁଠି ରାତି ଆସିଛି; କେଉଁଠି ଏହା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି। ପାହାଡ଼ ଗହ୍ୱରରେ ଅନ୍ଧାର ଦଢ଼ ହୋଇ, ଦୃତ ଚମକ ପରି ଚଳିଥିଲା। ନୀଳ କମଳାକାର ଆକାଶରେ, ମଧୁମକୁ ମେଘ ଘୂରିଯାଉଥିଲା; ତାରାର ଝାଲ ଏହି ଆକାଶକୁ କମଳର ତାଣ୍ଡା ରେ ଭରି ଦେଉଥିଲା। ଚକ୍ର ଶେଷର ଘନ କୁହୁଡ଼ି ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲା; ପବିତ୍ର କପାସ ଶିମି ଗଛର ଗହ୍ୱରରେ, ହାଡ଼ ଗହ୍ୱର ପରି ରହିଥିଲା। ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼ର ମେଘାଳି ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜନ, ନୀଳମଣି ଓ ଅନ୍ଧାର ଅଂଶରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ରତ୍ନରେ ଚମକୁଥିଲା। ପୃଥିବୀ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମୃଦୁ ରବରେ ଶୋଭିତ, ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହଳର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ନାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।