ଏହି ବିଭାଜନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି କେବଳ ଅଜ୍ଞାନର ଅଭାବରେ; ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ଦ୍ୱୈତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହେ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଆସିଲା ପରେ, ମନର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ କେବଳ ନିର୍ବିକାର ଶାନ୍ତି ବା ନିରବତା ବାକି ରହେ। ଅନ୍ୱେଷଣର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା, ତୁମେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଭେଦ୍ୟ ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝିପାରିବା। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ମନର ଭିନ୍ନତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିଜ ଭାବନାକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଆସିବ, ଦ୍ୱୈତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିବା ନାହିଁ। ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲେ, ଦ୍ୱୈତ ନିର୍ମାଣ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; ନିରବତା କିମ୍ବା କଥା, ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏହା ଏକାଉଁ ଯଥେଷ୍ଟ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ତୁମ ମନକୁ ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କର, ଶବ୍ଦର ଭିନ୍ନତାକୁ ଅପେକ୍ଷା କର; ମୋ କଥାକୁ ଶୁଣ। ମନ, ଯାହା କୌଣସି ଜାଗାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି, କେବଳ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହି ଜଗତ ଏହି ମନର ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ଯେପରି ମନ ଏହି ଭ୍ରମ ଜଗତକୁ ନିର୍ମାଣ କରେ, ରାମ, ଏହାର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ମୁଁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ନିଜେ ବୁଝିପାରିବା ଯେ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ଦୂରରୁ ବିଦାୟ କରିପାରିବା। ତିନି ଲୋକ କେବଳ ମନର ଭାବନା ଓ କଳ୍ପନାର ଉତ୍ପାଦ; ସମସ୍ତକୁ ବିଦାୟ କରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥିବା। ମୋର କଥାର ଅର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମନର ରୋଗକୁ ଚିକିତ୍ସା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କର, ବିବେକର ଅଂଜନ ଲାଗିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର। ଏପରି, ଏଠାରେ କେବଳ ମନ ଜଗତର ଆକାର ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନାହିଁ, ଯେପରି ବାଳୁରେ ତେଲ ନାହିଁ। ମନକୁ ହିଁ ସଂସାର କୁହାଯାଏ, ଯାହା ରାଗ ଓ ଦୁଃଖର ଦୂଷଣରେ ଦୂଷିତ; ଏହି ଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ମନକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ମନକୁ ଉପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସୁରକ୍ଷା, ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ପୋଷଣ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ସମ୍ଭାଳ କରିବା ଦରକାର। ଏପରି, ମନ ତିନି ଲୋକର ଅନେକ ଆକାରକୁ ନିଜେ ଧାରଣ କରେ; ମୟୂର ଡିମ୍ବ ପରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିକାଶ ପାଏ। ମନର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଚେତନା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବୀଜ; ଏହାର ଅଚେତନ ଅଂଶ ହିଁ ଜଗତ, ମାୟାର ଅଂଶ। ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନାହିଁ; ଅକାର ଓ ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ବିସ୍ତୃତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାଣାଯାଏ; ଅଚେତନ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ଏହିପରି ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତୁ ଜାଣାଯାଏ; ଦେହ ଶୂନ୍ୟ, ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ମନ, ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର ଓ ମୃଦୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶରେ ଜଳ ପରି। ଅପକ୍୵ ମନ, ଅଜ୍ଞାନରେ, ଜଗତର ନାଥକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ନିଜ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଆକାରକୁ ବୁଝେ। କିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଦ୍ୱୈତ ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ମୁଁ ଏହି କଥା କ୍ରମରେ କଥା ଦେଇ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଯାହା କୁହାଯାଏ ଉଚିତ ଉପମାରେ, ମନକୁ ଛୁଇଁଥିବା ମଧୁର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶବ୍ଦରେ—ଏହା ଶ୍ରୋତାର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳରେ ତେଲ ପରି ଫାଲିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହା କୁହାଯାଏ ଉପମା ବିନା, ଅସୁନ୍ଦର ଶବ୍ଦରେ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ଏହା ଶ୍ରୋତାର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ନାହିଁ, ଘୃତ ଅଙ୍ଗାରରେ ପକାଯାଏ ପରି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ କଥା କାହାଣୀ ଏହି ଜଗତରେ ଅଛି, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ମହାନ ଏକ, ଉଦାହରଣ ଓ ଉପମା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତ୍ୱରିତ ଉଜାଗର କରେ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁଭ୍ର କିରଣ ପରି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ରାମ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ; ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଆମି ଏହି କଥା କହୁଛି। ମୁଁ ଏକଥା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି, ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ: "ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?" ମନ ଏପରି ନିଜେ ନିର୍ମାଣ କରେ, ଏକାଉଁ ଏହା ଏକ ବାସ୍ତବ ଆକାର ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଝିଲି ଝିଲି କରୁଥିବା ଝିଲି ଝିଲି ପାଣିର ଅନେକ ଆକାର ପରି। ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ଏକ ପୂର୍ବ ଚକ୍ରର ଘଟଣା ଶୁଣ। ଏକ ଦିନ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅପସାରଣ କରି, ମୁଁ ଏକା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରାତି କାଟିଥିଲି। ରାତି ଶେଷରେ, ଉଠି ନିୟମିତ ସନ୍ଧ୍ୟା ନିୟମ କରି, ମୁଁ ଆକାଶକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଆକାଶ କେବଳ ଅନ୍ଧାର କିମ୍ବା ଆଲୋକରେ ଭରିନାହିଁ, ବହୁତ ବିସ୍ତୃତ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ସୀମା ହୀନ। "ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ କଳ୍ପନା କରିବି," ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶୁଭ୍ର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନରେ ଆକାଶକୁ ଦେଖିଲି। ତାପରେ, ମୋର ମନ ଏହି ବିଶାଳ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଏଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖି, ଅବିରତ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏକାଉଁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ସର୍ପ, ମାନବ ସମେତ ଅଛନ୍ତି। ମେରୁ, ମନ୍ଦାର, କୈଲାସ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ, ନଦୀ ଓ ଦେଶ, ଦଶଟି ନମ୍ବରରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛି। ଏଠାରେ ପଦ୍ମଜ ଦଶଟି, ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ବସି, ହଂସ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦଶଟିରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖି, ଜୀବର ଶୃଙ୍କଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି। ବଡ଼ ନଦୀ ଏଠାରେ ବହୁଛି, ସାଗର ଗୁଞ୍ଜିଉଛି, ତୀବ୍ର କିରଣ ଚମକୁଛି, ଆକାଶରେ ବାୟୁ ବେଗରେ ଚାଲିଉଛି।