ମଧୁର ଓ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ମୁନିବର ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାମ, ମୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ମୋହ ରୂପୀ ଗାଠି ଛିନ୍ଦିଯିବ; ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣିପାରିବେ ଜ୍ଞାନ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ପ୍ରକୃତ ଭେଦ ଅଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଯାହାକୁ ଆମେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ କୁହୁ, ସେମାନେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେମାନେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି। ମୋର ଉପଦେଶରେ ଜାଗୃତ ହେଲେ, ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ‘ଏହିଟି ଏହା’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେ ଭେଦକୁ ଦର୍ଶାଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ଦେବେଶ, ତୁମେ କାହିଁକି କହୁଛ, ସମସ୍ତ ଅଭିନ୍ନ? ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶବ୍ଦ କେବେ ଧ୍ୱନିରୁ, କେବେ ଅର୍ଥରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବିପରୀତ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ ଓ ଗଣନା ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ବ୍ୟବହାରିକ ଜଗତ୍ରେ, ପ୍ରକୃତ ରୂପେ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଭୂତ ଭଲି, ଶିଶୁମାନେ ଖେଳ ପାଇଁ ଭାବିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ବସ୍ତୁ ନିଜରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱୈତ ଓ ଏକତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଚିନ୍ତା ଚଞ୍ଚଳତା କେମିତି ହେବ? କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯେପରି ହେଉଛି କାରଣ, ତାହାର ଧାରକ, ଓ ଅଂଶର କ୍ରମ। ପରିଣାମ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା, ଅବସ୍ଥା ରୂପାନ୍ତର, ଜ୍ଞାନ-ଅଜ୍ଞାନ, ଦୁଃଖ-ସୁଖ—ଏସବୁ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏମିତି ଭାବନାର କ୍ରିୟାରୁ ଅବିଦ୍ୟା ଉପଜେ, ଯାହା ଅଜ୍ଞମାନେ ବୁଝିପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପିତ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ଏହି ଭେଦ ଅବିଦ୍ୟାରୁ, ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହେଲେ, ଦ୍ୱୈତ ନାଶ ପାଏ। ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମାତ୍ର ନିରବତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ। ଅନ୍ତିମ ତଦନ୍ତ ପରେ ତୁମେ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ, ଅଖଣ୍ଡ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ଅନୁଭବ କରିବ। ଅଜାଗୃତ ଲୋକେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଭିନ୍ନତା ରଚେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଉପଦେଶ କେବଳ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ; ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ। ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଏକତା ଛାଡି, ଦ୍ୱୈତ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏନି; ନିରବତା କିମ୍ବା କଥାରେ, ଏହା ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନତା ଅଲାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ମନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କର। ମୋ କଥା ଏବେ ଶୁଣ। ମନ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ମାୟାର ରଚନା କରେ; ଏହି ଜଗତ୍ ତାହାର ନିଜ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ଯେପରି ମନ ଏହି ଜଗତ୍ ଭ୍ରମକୁ ରଚେ, ତେଣୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦୃଷ୍ଟିର ଉଦାହରଣ ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଅନୁଭବ କରିବେ ଏସବୁ ମାୟା ମାତ୍ର, ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ତିନୋଟି ଲୋକ ମନର ଭାବନା ଓ କଳ୍ପନାର ଉତ୍ପାଦ; ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବେ। ମୋର କଥାର ଅର୍ଥରେ ମନ ଦେଇ, ମନର ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବିବେକ ର ମଲମ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରିବେ। ଏହିପରି, ଏଠାରେ ମନ ହିଁ ଜଗତ୍ ରୂପେ ପ୍ରକଟ; ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ବାଳୁକାରେ ତେଲ ନାହିଁ। ମନ ହିଁ ସଂସାର, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ; ଏହାଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି। ମନକୁ ବଶ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଓ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର; ଏହାକୁ ପୋଷଣ, କ୍ରିୟାଶୀଳ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଯଥାଯଥ ରଖିବା ଜରୁରୀ। ମନ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଲୋକର ନାନା ରୂପ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ମୟୂର ଡିମ୍ବ ଭଳି ସମୟକ୍ରମେ ଖୁଲିଯାଏ। ମନର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଚେତନା, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ମୂଳ; ଏହାର ଅଚେତନ ଅଂଶ ହେଉଛି ଏହି ଜଗତ୍, ମାୟାର ଅଂଗ। ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ନଥିଲେ; ନିରାକାର, ଅଜନ୍ମା, ଏହା ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଚେତନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଅଚେତନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଣାଯାଏ; ଦେହ ଶୂନ୍ୟ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ସୂର୍ୟପ୍ରଭାରେ ପ୍ରଭାସିତ ଜଳ ଭଳି। ଅପକ୍ୱ ମନ, ଅଜ୍ଞାନରେ, ଜଗତ୍ ନାଥକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ନିର୍ମଳ ରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ସ୍ୱରୂପ କିପରି ଦ୍ୱୈତ ଓ ଏକତ୍ୱ ଭ୍ରମର ମୂଳ ହୁଏ—ସେ କଥା ଏବେ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ତୁମକୁ କହିବି। ଯେଉଁ କଥା ଉପମା ସହିତ, ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କୁହାଯାଏ, ତାହା ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ତେଲ ଜଳରେ ମିଶିଥିବା ଭଳି ଭିଜାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେଉଁ କଥା ଉପମା ଛଡ଼ା, କଠୋର, ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଅସ୍ଥିର, ଅସୁନ୍ଦର ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ସେ କଥା ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ନାହିଁ, ତିନି ଛାଇଁ ପଡ଼ିଥିବା ଘୃତ ଭଳି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଉପଖ୍ୟାନ, କଥା, ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ଉପମା ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଧଳା କିରଣ ଭଳି। ବହୁଦିନ ପୂର୍ବେ, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏହି ବୃହସ୍ପତିପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୁଁ ପଚାରିଥିଲି—‘ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକିପରି ଉପଜେ?’ ଏହିପରି, ମନ ନିଜେ ଏଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଜଳ ତଳରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅନେକ ଆକୃତି ନେଇ, ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଜାଗି ଜଗତ୍ ରଚନା କରିବାକୁ ଚାହେ, ତାହା ପୂର୍ବ ଏକ କଳ୍ପର ଘଟଣା ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ। ଏକଥର, ଦିନ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂକୋଚିତ କରି, ମୁଁ ଏକାକୀ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରହିଥିଲି, ଏବଂ ରାତିକୁ ଏକା ଅତିବାହିତ କରିଥିଲି।