କର୍କଟୀଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁହେଁ ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ମୂଳ କାରଣରୁ ଏକ ପରେ ଏକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ପରମ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି ବେଲା ଜଳରେ ତାରଙ୍ଗ ଉଠେ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୂଳତଃ ଜଳ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ସେମାନେ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦାରୁ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାନର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଏହାର ଉପକାର ନେଇପାରନ୍ତି, ଏହିପରି ନିର୍ବିକାର ବ୍ରହ୍ମ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବିଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଶାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି—ଯେପରି ଦାରୁ ମୂର୍ତ୍ତିର ଚେତନା ଦାରୁ ଭିତରେ ଜାଗୃତ ହୁଏ। ଯେପରି ବୀଜ ଓ ଫଳ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାରୁ ଚେତ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଚେତନାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟର ଅଭେଦତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ବୀଜ ଓ ଫଳ, ଚେତନା ଓ ଚେତ୍ୟ, ଜଳ ଓ ତାରଙ୍ଗର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନ୍ୱେଷଣ ନ କଲେ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତଦନ୍ତ କଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ମୂଢ଼ତା ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ରଘୁବଂଶୀ, ସେପରି ଚାଲିଯିବ; ଜାଗୃତ ହେଲେ ତୁମେ ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବ, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୋର କଥା ଶୁଣି ଏହି ମୂଢ଼ତାର ଗଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନତାକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଶ୍ରୀ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର ବିପରୀତ ମଧ୍ୟ ଏମିତି; ମୋର ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ମୋର କଥା ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହେଲେ ତୁମେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, “ଏହା ଏହି” ବୋଲି ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବେଶ, ଆପଣ କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଅଭେଦ? ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅର୍ଥରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବିପରୀତ ବିଷୟର ବିଲଗା କରି ଗଣନାର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ବ୍ୟବହାରରେ ଦେଖାଯାଏ, ସତ୍ୟରେ ନୁହେଁ—ଏହା ଶିଶୁଙ୍କ ଖେଳ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଭୂତ ପରି। ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେଠାରେ କେମିତି ଚିନ୍ତାର ଚଞ୍ଚଳତା ହେବ? କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ଯେପରି କାରଣ ଓ କାରଣଧାରୀ, ଏବଂ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ। ରୂପାନ୍ତର, ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା, ଅବସ୍ଥାର ବଦଳ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ—ଏହି ସମସ୍ତ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏମିତି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ଉପଜେ, ଜଣାନାଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବୁଝିବା ଉପାୟ ପାଇଁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ରହିନଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ସମସ୍ତ ମନସିକ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ମାତ୍ର ନିର୍ବାଚନା ରହିଯାଏ। ଅନ୍ୱେଷଣର ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବ, ସେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚତମ, ଏକ, ଆଦି-ଅନ୍ତ ହୀନ, ଅଖଣ୍ଡ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରିବ। ଯେଉଁମାନେ ଅଜାଗୃତ, ସେମାନେ ମନର ଭିନ୍ନତାରେ ରହନ୍ତି, ନିଜ ଭାବନାକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ—ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ରହେନାହିଁ। ଯଦି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ନିର୍ବାଚନା କିମ୍ବା ବାକ୍ୟ ଯାହା ହେଉ, ଏହା ଯଥେଷ୍ଟ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଶବ୍ଦର ଭିନ୍ନତାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଅ, ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମନ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି, ମାତ୍ର ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଉପଜେଇଥାଏ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମନର ନିଜ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ଯେପରି ମନ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭ୍ରମକୁ ଉପଜାଏ, ହେ ପାପହୀନ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦୃଷ୍ଟିର ଉଦାହରଣ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହେ ରାମ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ, ଯେ ସମସ୍ତ କିଛି ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ। ଏହି ମୋର କଥାର ଅର୍ଥକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ମନର ରୋଗର ଚିକିତ୍ସାରେ ଉଦ୍ୟମ କରିବ, ବିବେକର ଦ୍ରବ୍ୟ ଲଗାଇ ଚିକିତ୍ସା କରିବ। ଏହିପରି ଯଦି ଏହି ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହି, ଏଠାରେ ମନ ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱର ରୂପ ହେଉଛି; ଶରୀର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନାହିଁ, ଯେପରି ବାଳୁକାରେ ତେଲ ନାହିଁ। ମନକୁ ହିଁ ସଂସାର କୁହାଯାଏ, ଯାହା ରାଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୂଷିତ; ଏହା ଏହି ଦୋଷମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେଇ ମୁକ୍ତି ହେବ। ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସୁରକ୍ଷା, ପରୀକ୍ଷା ଓ ଉଚିତ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ପୋଷଣ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିବା, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ମନ ନିଜ ଭିତରେ ତିନି ଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ମୟୂର ଡିମ୍ବ ପରି ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହାର ବିକାଶ ହୁଏ। ମନର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଚେତନା, ସେହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ବୀଜ; ଏହାର ଜଡ଼ ଅଂଶ ଏହି ବିଶ୍ୱ, ମାୟାର ଅଂଗ। ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ନାହିଁ; ଅକାୟା, ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେଖି ନଥାଏ।