ଏଉଁ ଶରୀର ଏତେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସାର, ଯାହାର ମୂଳ ଅସତ୍ୟରେ, ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ କେମିତି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ। ଝରଣାର ଜଳବିନ୍ଦୁ କିଛି ଦିନ ପରେ ତଳିଯାଏ, ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଏକ ପତ୍ରର ପରି ସହଜରେ ତଳିଯାଏ। ଏହି ଶରୀର ଦୀର୍ଘସମୟ ଚାଲିନାହିଁ, ସାଗରର ଫୁଲିବା ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ନିର୍ଥକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ଘୂରେ। ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମୂଢତାର ଭ୍ରମରେ ଏହି ଶରୀର ପ୍ରଭାବିତ, ଏବଂ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ଏହି ଶରୀରରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରେନି, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଯିଏ ପ୍ରତିଅନ୍ଧାର ଆକାଶରେ ବିଜୁଳିର ଚମକ, ଶରତର ମେଘ, କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରରେ ସ୍ଥିରତା ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ସେଇ ଶରୀରରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ। ଏହି ତୃଣ ପରି ଅପମାନିତ ଶରୀର, ଯାହା ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ହାରିଯାଏ, ଦୁର୍ଗୁଣରେ ଭରିଆ, ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଜଳର ମହାସାଗରରେ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା ଉପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାୟିତ୍ୱର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅସ୍ଥିର ରୂପ ରହିଛି, ଶିଶୁବୟସ ଏଉଁ ଦୁଃଖ ନେଇ ଆସେ। ଶିଶୁବୟସରେ ଅଶକ୍ତି, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, ଆଶା, ଅବିବେକ, ମୂଢତା, ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା, ଦୁଃଖ ଆଦି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଶିଶୁବୟସ ରୋଷ, କାନ୍ଦିବା, କ୍ରୂରତା, ଦୁଃଖରେ ଅଟୁଟ ବନ୍ଧନ, ହାତୀକୁ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧିବା ପରି। ଶିଶୁବୟସର ଦୁଃଖ ହୃଦୟକୁ ଫାଟିଦେଉଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ତୀବ୍ର ନୁହେଁ। ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥିର ଓ ପ୍ରାଣୀପରି ଦୃଷ୍ଟିଗତ ବ୍ୟବହାର ମୃତ୍ୟୁଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଯେଉଁ ଶିଶୁର ମନ ଅସ୍ଥିର, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଆ, ଅନ୍ଧକାର ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ସେ କିପରି ଶାନ୍ତି ଦେଖିପାରିବ? ଶିଶୁବୟସରେ ପ୍ରତିପଦେ ଭୟ ଆସେ, ମୂଢତା ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ କିଏ ଜାଣିବା ସାହସ କରିବ? ଖେଳ, ଅସମ୍ଯତ ମନୋରଞ୍ଜନ, ନିର୍ଥକ ଆଶାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଶିଶୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭ୍ରମ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା, ଅସମ୍ଯତ ମନୋରଞ୍ଜନ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶାର ଶିଶୁବୟସ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣ, ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶିଶୁବୟସରେ ଏକ ଗଭୀର ଜଳାଶୟର କୁମୀ ପରି ରହିଛି। ଯେଉଁ ଅବିବେକୀ ଲୋକ କହନ୍ତି ଶିଶୁବୟସ ଆନନ୍ଦମୟ, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ମୂଢ ହେଉନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ବିକ୍ଷୋଭ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରେ, ତାଠାରେ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର, ଶିଶୁବୟସରେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ। ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଶିଶୁବୟସ ଅସ୍ଥିରତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଖର, ଏହି ଦୁଇ ମିଶି ଗଲେ ଅନ୍ତରର ଅସ୍ଥିରତାକୁ କିଏ ବୁଝିପାରିବ? ନାରୀମାନଙ୍କର ଚାହିଁବା ଦୃଷ୍ଟି ବିଜୁଳି ପରି, ଫୁଲିବା ତରଙ୍ଗ ଓ ଜ୍ୱାଳା ପରି, ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଶିଶୁବୟସ କିମ୍ବା ମନରୁ ଶିଖିଯାଏ। ଶିଶୁବୟସ ଓ ମନ ସଦା ଭାଇ ପରି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଅସ୍ଥିର। ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବ, ଦୁର୍ଗୁଣ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶିଶୁବୟସରେ ପ୍ରବଳ, ମନୁଷ୍ୟ ଧନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ପରି। ଯଦି ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ନୂତନ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ପାଇନାହିଁ, ସେ ବିଷ ଭର୍ତ୍ତି ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ। ଦେଖିବାକୁ ଶିଶୁ ଦିଅଁ ଦିଅଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ, ଦିଅଁ ଦିଅଁ ବିକ୍ଷୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି, ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇଥିବା ଶିଶୁ କୌଳେୟ ଜନ ଶିଶୁ ପରି। ସଦା କାନ୍ଦିବା, ମନ ମଳିନ, ଭିଜା ଭୂମି ପରି ଶିଶୁ ଅନ୍ତରରେ ନିର୍ଜୀବ। ଭୟଭିତ, ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ଦୁଃଖିତ, ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁବା ଜିନିଷ ଅନୁସରଣ କରି, ଶିଶୁର ଅସ୍ଥିର ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମାତ୍ର। ନିଜ କଳ୍ପନାର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଶିଶୁ ହୃଦୟ ଫାଟିଯାଏ। ହେ ମୁନି, ଶିଶୁର ଦୁଃଖ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କଠିନ, ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ପରି ନୁହେଁ। ଶିଶୁ କଳ୍ପନାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମନରେ ଦୁଃଖରେ ତପିଯାଏ, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଧୂପରେ ଜଙ୍ଗଲ ପରି। ଶିଶୁ ଶିକ୍ଷା ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ, ବିଷ ଭର୍ତ୍ତି ଅସମାନ ଚାପରେ ବନ୍ଧିତ ସାପ ପରି। ଶିଶୁବୟସ ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ ଓ ଅନେକ ଭ୍ରମ ଆଶାରେ ଭରିଆ, ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଅନ୍ଧା ମୂଢତାରେ କିଏ ପକା ତୁଷା ଖାଇବା କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବା ଚେଷ୍ଟା କରି ଆନନ୍ଦ ଆଶା କରିପାରିବ? ଯାହାର ମନ ତାପ ଓ ଶୀତକୁ ଦୂର କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଏହାରେ ଶିଶୁ, ଗଛ, ତଳ ମଧ୍ୟରେ କଣ ତାତ୍ବିକ ତାଫାତ? ଶିଶୁମାନେ ପକ୍ଷୀ ପରି ସଦା ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁନ୍ତି, ଭୋକରେ ଚଳିତ, ଭୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତିତ। ଶିଶୁବୟସରେ ଶିକ୍ଷକ, ମା, ବାପା, ଲୋକ, ବଡ଼ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଭୟ ରହିଥାଏ, ଏହି ଶିଶୁବୟସ ଭୟର ଘର। ଯେଉଁ ଆଶା ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗୁଣରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୂଢତାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇଥିବା, ଏଠାରେ ଶିଶୁବୟସ କେବେ ଆନନ୍ଦମୟ ନୁହେଁ। ଏପରେ, ଶିଶୁବୟସର ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉତ୍ତାଳ ମେଘ ଉପରେ ଚଢ଼ିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଫେରି କିପରି ତଳିଯାଏ। ଏଠାରେ, ନିଜ ଅସ୍ଥିର ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ମୂଢ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ। ଆକାଂକ୍ଷାର ଦୃତି, ଯାହା ନିଜ ମନର ଗୁହାରେ ବାସ କରେ ଓ ଅନେକ ବିକ୍ଷୋଭ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହି ଦୃତିରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅସ୍ତିର ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।