ଏଉଁଠି, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏକତ୍ୱ କେମିତି ଥାଏ? ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ୱ ସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନଥାଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରି, ସେହିଟି ଶୂନ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅବିଭାଜ୍ୟ ରୂପରେ ଅଛି; ଏଠାରେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳରୁ ତାରଳତା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଯାହା ଅନେକ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସମତାରେ ଶାନ୍ତ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମରେ ଥାଏ, ଯେପରି ଗଛ ଗୋଟିଏ ମଣ୍ଡାରେ ଥାଏ। ଏଭଳି, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଯେପରି ସୁନାରେ ତାର କଠିନତା; ସମତାର ଜ୍ଞାନରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁର ମିଶ୍ରଣ। ଯେପରି ଜଳର ତାରଳତା, ବାୟୁର କମ୍ପନ, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା ତାଙ୍କରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଅଦ୍ୱିତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶ ପାଇଁ; ଯେଉଁମାନେ ଦୁହିଁର ଅସ୍ଥୂଳ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ମାପ, ମାପକ, ଓ ମାପିତ—ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ, ଓ ଦୃଶ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା କଣାରେ ବସିଛି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅଣୁ ମାତ୍ର, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତ, ଯେପରି ବାୟୁର ଅନ୍ତର୍ଗତ କମ୍ପନ; ଏହା କିପରି ଅନ୍ୟଥା ହୋଇପାରିବ? ଆହା, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା, କିମ୍ବା ମାୟାବୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; କାରଣ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣାରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ଅନୁକ୍ରମ ଅଛି। ଏହି ସବୁ ଅଶକ୍ୟ ମାୟା, ବିଶ୍ୱ ମାନେ ମାତ୍ର ଏହି ପ୍ରକୃତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣାର ମାପ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଜାଲ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ତାହାର ସମତାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡା ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଗଛ ଥାଏ। ମଣ୍ଡା ମଧ୍ୟରେ ଗଛର ସମସ୍ତ ବିସ୍ତୃତି, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ସହିତ ଅଛି; ଏହିପରି, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ବିଶ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା କଣାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଏହି ମଣ୍ଡାର ତଳେ ଗଛ, ଫଳ, ଶାଖା ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଛାଡିନାହିଁ; ସେପରି, ବିଶ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା କଣାରେ ବିକାଶ ପାଉଛି। ଯାହା ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ତାହା ଅଦ୍ୱିତ୍ୱର ମଣ୍ଡା ଚାମ୍ପା ଭାବେ ଅଛି; ଯିଏ ବିଶ୍ୱକୁ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା କଣାରେ ଦେଖେ, ସେଇଁ ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖେ। ଏଠାରେ ନ ଦ୍ୱିତ୍ୱ, ନ ଅଦ୍ୱିତ୍ୱ, ନ ମଣ୍ଡା, ନ ଅଙୁର୍ଭବ; ନ ସ୍ଥୂଳ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନ ଅଜନ୍ମା, ନ ଜନ୍ମ। ଏହା ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଅଶାନ୍ତ; ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅଣୁ ଚେତନାରେ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ। ନ ବିଶ୍ୱ, ନ ଅବିଶ୍ୱ ଅଛି; କେବଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଅଛି—ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ହୁଏ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ପନ୍ନ ନ ହେଉଛି, ତଥାପି ନିଜ ସ୍ୱ-ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇଁ ଏକାତ୍ମା ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ। ଏକ ମଣ୍ଡା ଗଛ ହେବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ; ସେପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ୱ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶ୍ୱର ଉଦୟ ଓ ଲୟ ଦ୍ୱାରା। ଏକ ଗଛ ମଣ୍ଡାରେ ଅଛି, ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଛାଡିନାହିଁ; ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଣୁ ଅଚଳ, ଚଳନ ରହିତ, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗର ଉପରେ ନୁହେଁ। ପଦ୍ମତନ୍ତୁ କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଣୁ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବିଶେଷ ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଚକ୍ଷୁକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଅଣୁ ସାମ୍ନାରେ, ପଦ୍ମତନ୍ତୁ କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାହାର ଘନତାରୁ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା, ସେହି ବିଶାଳତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ସମଗ୍ର ବ୍ୟାପିତ, ବିସ୍ତୃତ, ଗଠିତ, ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ତିଆରି; ବିଶ୍ୱର ଗଠନ ଆକାଶ ଭଳି—ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୂନ୍ୟତା ଉପଲବ୍ଧ। ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶୋଭା ତ୍ୟାଗ ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥା; ଏକତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ, ଆସିବା-ଯିବାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ମୁଖରୁ କାର୍କଟୀ ନାମକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବନର ବାନରୀ ନିଜ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଉପଦେଶର ଶେଷରେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଶୀତଳତା, ସନ୍ତୋଷ, ବିଶ୍ରାମ ଓ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ଆସିଲା—ଯେପରି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମୟୂରୀ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଆଲୋକରେ ପଦ୍ମ ଖିଳିଯାଏ। ରାଜାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅତିଆନନ୍ଦ ଉପଜିଲା, ଯେପରି କୁହୁଡ଼ି ଡିମ୍ବକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଭରିଦିଏ, କିମ୍ବା ମେଘକୁ ବାୟୁ ଭରିଦିଏ। ସେ କହିଲେ, "ଆହା, କେତେ ପବିତ୍ର ତୁମର ଜ୍ଞାନ, ଜାଗୃତିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଅକ୍ଷୟ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ବିବେକର ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା, ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ଭଳି ଶୁଭ୍ର, ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର, ତୁମ ହୃଦୟରୁ ଉଦିତ ହେଉଛି। ଜଗତରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୂଜ୍ୟ; ମୁଁ ଏମାନେ ପାଇଁ ସେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମନେ କରେ। ତୁମ ସଙ୍ଗରେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ସାମ୍ନାରେ ପଦ୍ମ ଭଳି ଖିଳେଁ। ଯେପରି ଫୁଲର ସ୍ପର୍ଶରେ ଗନ୍ଧ ଉପଜିଥାଏ, ସେପରି ଶୁଭ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମଙ୍ଗଳ ଉପଜିଥାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ପର୍ଶରେ ପଦ୍ମ ଖିଳେ। ମହାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରୁ ଦୁଃଖ ଆଉ ଆକ୍ରମଣ କରେ ନାହିଁ; କାହିଁକି, ହାତରେ ଦୀପ ଧରିଥିଲେ କେହି ଅନ୍ଧକାରରେ ହାରିଯାଏ? ମୋ ଶକ୍ତିରେ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣେ, ପୃଥିବୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଛ; ଏହିପରି, ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ—ଏବେ ଦୟାକରି ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହ। ଆମ ଦେଶରେ, ଅରଣ୍ୟର ଦାନବ ଜାତିର ଦଳ ଲୋକମାନେ ଉପରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଦେଉଛନ୍ତି। ମୋ ରାଜ୍ୟରେ, ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁ ଏହି କାରଣରୁ ରାତିରେ ବାହାରିଲି। ଲୋକମାନେ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ପରି ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଲି।