ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ—ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ସେଠି ଦ୍ରଷ୍ଟା ବି ନାହିଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ନଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ବି ଅନୁପସ୍ଥିତ; ଏହି ଦୁଇଠିଏ ନଥିଲେ, ସେଠି ଏକତା ବା ଏକତାର ଅଭାବ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠି କେବଳ ଏକ ଅବ୍ୟାଖ୍ୟାନୀୟ ଶାନ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ। ଆତ୍ମା, ଦେଖିବା ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ—ଏମାନେ ଏକ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ ହେଉଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସେଇ ପରମାଣୁ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ—ଏମାନେ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଗହଣାର ଆକୃତି ସୁନାରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏମାନେ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହାଦିରୁ ପୃଥକ୍ ଜଳ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସ୍ୱ-ଭାବର ପରମାଣୁ ଠାରୁ କିଛି ବି ଅଲଗା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏକ ଅନୁଭୂତାର ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏକାତ୍ମକ, ସେତେବେଳେ ଏକତାର ଅନୁଭୂତି ହେଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଏକତାର ଇଚ୍ଛାରେ ଅଲଗାପଣା ତରଙ୍ଗ ପରି ମହାସାଗରରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଜଗତର ଦେଖାଯିବା ଏକ ଏକତ୍ୱ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ପରମାତ୍ମା ଦିଗ, କାଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପରୁ ସତ୍ୟ ଓ ଅବିଜ୍ଞାନର ଅଭାବରୁ ଅସତ୍ୟ; ପରମାତ୍ମାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନ ଦ୍ୱିତୀୟତା ରହିଛି, ନ ଏକତା। ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏକତା ଏକର ହେଉଥାନ୍ତା; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଏହାର ଛାୟା ପରି। ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି ଏକତା କିପରି ଥିବ? ଏକତା ନ ଥିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ବି ନାହିଁ। ଏହିପରି ହେଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଠି ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି; ଏହିପରି, ନିଜର ସ୍ୱରୂପଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳରୁ ତରଳତା ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନେକ ଆରମ୍ଭରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଏକତାରେ ଶାନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମରେ ବୀଜ ଭିତରେ ଗଛ ପରି ବିଦ୍ୟମାନ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ବି ଏହି ସ୍ୱରୂପରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସୁନାର ଦୃଢତା ପରି; ଏକତା ଜ୍ଞାନରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁର ସଂଯୋଗ। ଯେପରି ତରଳତା ଜଳର, କମ୍ପନ ବାୟୁର, ଶୂନ୍ୟତା ଆକାଶର, ସେପରି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭଗବାନ୍ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ଅନୁଭୂତି ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶ ପାଇଁ; ଏହି ଦୁହିଁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନନ୍ତାନୁଭୂତି—ଏହାକୁ ଜାଣିଥିବାମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ମାପ, ମାପକ, ମାପିତ—ଏହି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ, ଦୃଶ୍ୟର ଅବସ୍ଥା—ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଅଣୁରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ପରମାଣୁ ଭିତରେ ସଦା ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେପରି ଚଳନ ବାୟୁରେ ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ—ଏହା ଅନ୍ୟଥା କିପରି ହେବ? ହଁ, ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା, କିମ୍ବା ମାୟାବୀ ଅତିଶୟ; କାରଣ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁରେ ସମଗ୍ର ତିନି ଲୋକର ପରମ୍ପରା ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିପରି ଏହା ସଦା ଅସମ୍ଭବ ମାୟା ଭାବେ ରହିଥାଏ; ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପରମାଣୁରେ ମାପ ଭାବରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ନିଅସ୍ତିତ୍ୱ ବି ଏହି ପରମାଣୁରେ ଥାଏ, ନିଜ ଏକତାକୁ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ, ଯେପରି ବୀଜ ଭିତରେ ଗଛ ଏକ ପାତ୍ରରେ ଥାଏ। ବୀଜ ଭିତରେ ସମଗ୍ର ଗଛ, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ସହିତ ବିଦ୍ୟମାନ; ସେପରି, ପରମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଶ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ପରମାଣୁ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ। ବୀଜର ଖୋଲ ଭିତରେ ଏହା ଏକ ଗଛ, ଶାଖା, ଫଳ ଭାବରେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ରହିଥାଏ; ସେପରି, ବିଶ୍ୱ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ପରମାଣୁ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟତାର ବୀଜ ଖୋଲ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ; ଯିଏ ବିଶ୍ୱକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ପରମାଣୁ ଭିତରେ ଦେଖେ, ସେଠିକି ଦେଖିପାରେ। କେଉଁସି ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ନ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା; ନ ବୀଜ, ନ ଅଙ୍କୁର; ନ ସ୍ଥୂଳ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ନ ଅଜନ୍ମା, ନ ଜନ୍ମା। ଏହା ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍; ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଚଞ୍ଚଳ; ତିନି ଲୋକର ପରମାଣୁ ଚେତନାରେ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱ ବା ଅବିଶ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ; କେବଳ ପରମାଣୁ ଚେତନା ହିଁ ଅଛି—ଯାହା ଯେଉଁଠି, ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଅଛି। ଏହି ପରମାଣୁ ଆତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ନ ହେଲେ ବି, ନିଜ ଚେତନାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଆକାଶ ପରି। ଯେପରି ବୀଜ ଗଛ ହେବାକୁ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ପରମତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ୱର ଉଦୟ ଓ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଗଛ ବୀଜ ଭିତରେ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ଯେପରି ରହେ, ସେପରି ପରମାଣୁ ଅନ୍ନଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଚଳ, ଗ୍ରହଣ ବା ତ୍ୟାଗରୁ ମୁକ୍ତ। କମଳ ତନ୍ତୁ ବା ମେରୁ ପର୍ବତ ପରମାଣୁ ସାମ୍ନାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। କମଳ ତନ୍ତୁ ବା ମେରୁ ପର୍ବତ ପରମାଣୁ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ଏହାର ଘନତାରୁ ମେରୁ ଆଦି ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ବିଶାଳତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମାଣୁ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ, ଗଠିତ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବିଶ୍ୱର ଗଠନ ଆକାଶ ପରି, ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଶୂନ୍ୟତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମିଳେ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ନିଜ ଶୋଭା ଚାଡ଼ିଦେଇଛି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନରୁ ଅଲଗା ହୁଏ; ଏକତା ଉପଲବ୍ଧି ହେଲେ, ଆଗମନ-ଗମନରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ, ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉପଦେଶ ରାଜାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି ଅରଣ୍ୟର କର୍କଟୀ ବାନରୀ ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉପଦେଶର ଶେଷରେ ଶାନ୍ତ ହେଇ ରହିଲେ।