ଏହି ଜଗତର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ମହାନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖିପାରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି (ଦ୍ରଷ୍ଟା) ଛାଡ଼ି ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ । ଯେପରି ଜଣେ ପିତା ଛାଡ଼ି ପୁଅ ହୁଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟା ନଥିଲେ ଦୃଶ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରେ ନାହିଁ । ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜେ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବକୁ ନେଇଥାଏ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ଏଠି ମଧ୍ୟ ପିତା-ପୁଅ ବା ଭୋଗୀ-ଭୋଗ୍ୟ ପରି ଅଟୁଟ ନିୟମ ଚାଲିଛି । ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଏମିତି ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏଠି ସୁଧା ସୁନା ଭିତରୁ କଙ୍କଣ ତିଆରି ହେବା ପରି । କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଏପରି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ; କଙ୍କଣ କିମ୍ବା ମୂଡ଼ ଦେଖିଲେ ସୁନା ତିଆରି ହୁଏ ନାହିଁ । ଦୃଶ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଙ୍କଣ ଦେଖିଲେ ମୂଳ ହେଉଛି ସୁନା ମାତ୍ର । ଏଠି, କଙ୍କଣ ଦେଖିଲେ ଯେପରି ସୁନାରେ କଙ୍କଣ ରୂପ ନାହିଁ, ସୁନା ମାତ୍ର ଅଛି, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ରୂପ ମାତ୍ର ଜ୍ଵଳିଉଛି । ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବକୁ ନେଲେ, ନିଜ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ପରି ଲାଗେ—ଏହା କଙ୍କଣ ଦେଖିଲେ ସୁନା ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ହରାଇଦେଇଥିବା ପରି । ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଭିତରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବ ଆସିଯାଏ, ପଶୁ ଭାବ କେଉଁଠି ଅଛି? ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଦେଖିପାରୁ ନାହିଁ; କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବକୁ ନେଲେ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲାପରି ଲାଗେ । ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଲୟ ହେଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାତ୍ର ଚମକେ—କଙ୍କଣ ଜଣାଯାଏନାହିଁ, ସୁନା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ, ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇ ନଥିଲେ, ଏକତ୍ୱ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ । ସବୁକିଛି ଠିକ୍ ବୁଝିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ମୂଳ ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ, ସେଠି ଏକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ । ନିଜ ଆତ୍ମା, ଦେଖିବା କ୍ରିୟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ—ସବୁଠି ଏକ ଦୀପ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ; ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରମାଣୁ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ । ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଏହି ତିନିଟି ବୁଦ୍ଧିରେ ଥାଏ; କଙ୍କଣ ଆଦି ରୂପ ଯେପରି ସୁନା ଭିତରେ ଆଭାସ ମାତ୍ର, ସେପରି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହାଦି ଛାଡ଼ି ଜଳ ଅଲଗା ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସ୍ଵଭାବିକ ପ୍ରମାଣୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଭବକାରୀର ସ୍ଵରୂପ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭେଦ ଅସଲି ଏକତ୍ୱ; ଏକତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଭାବେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ । ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ତରଙ୍ଗ ଭଳି ସମୁଦ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟିତି ହୁଏ । ପରମ ଆତ୍ମା ଦିଗ, କାଳ ଆଦି କିଛି ଦ୍ୱାରା ବାଧା ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଅଛି, ଏବଂ ସ୍ଵରୂପଗତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକାରୀ । ଏହି ସମସ୍ତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇଛି, ଅଚେତନ ଥିଲେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ପରମ ଆତ୍ମାର ନିଜ ରୂପରେ କିଛି ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ । ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏକତ୍ୱ ଥାନ୍ତା; ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଓ ଏହାର ଛାୟା ପରି । ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେଠି ଏକତ୍ୱ କିପରି ହେବ? ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ ଥିଲେ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏପରି ହେଲେ, ଯାହା ଅଛି ତାହା ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର; ଏହାର ସ୍ଵଭାବ ଛାଡ଼ି ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ଜଳରୁ ତରଳତା ଭଳି । ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅନେକ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶାନ୍ତ ଏକତାରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ବିଜର ଭଳି ବିଦ୍ୟମାନ । ଏହିପରି, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ମୂଳ ସ୍ଵରୂପରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସୁନାର କଠିନତା ଭଳି; ସମତାର ଜ୍ଞାନରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ଦୁହିଁ ଅଛି । ଯେପରି ତରଳତା ଜଳର ଗୁଣ, ଚଞ୍ଚଳତା ବାୟୁର, ଖାଲିପଣ ଆକାଶର, ସେପରି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଦୁଃଖ ଓ ବିନାଶ ପାଇଁ; ଦୁହିଁ ଅନୁଭୂତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁପସ୍ଥିତି—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ମାପ, ମାପକ, ଓ ମାପିତ—ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏହି ଅବସ୍ଥା—ଏହି ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ, ଏବଂ ଏହି ସବୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ପ୍ରମାଣୁ ମାତ୍ର, ଏହା ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମେରୁପର୍ବତ ସଦୃଶ ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ନିତ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ; ଯେପରି ଚଳନ ବାୟୁ ଭିତରେ ଅଛି, ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନାରେ ଅଛି—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ । ଆହା, ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ମାୟା, କିମ୍ବା ମାୟାବୀ ଅତିଶୟ; କାରଣ, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ଏହି ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଅନୁକ୍ରମ ଅଛି । ଏହିପରି, ଏହା ଏକ ଅସମ୍ଭବ ମାୟା ଭାବେ ଥାଏ; ବିଶ୍ୱ ମାତ୍ର ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ମାପ ଭାବେ ଅଛି । ଏହି ଅନେକ ବିଶ୍ୱର ଜାଳ ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ଏକତା ଛାଡ଼ି ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ, ବିଜ ଭିତରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଯେପରି ଏକ ଦେଉଳି ଭିତରେ ଥାଏ । ବିଜ ଭିତରେ ଗଛର ସମସ୍ତ ପ୍ରସାର, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଅଛି; ସେପରି, ପରମ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ । ଗଛର ଡାଳି, ଫଳ, ଓ ଗଛ ତାଙ୍କ ନିଜ ଭାବ ଛାଡ଼ି ନ ଦେଇ ବିଜ ଭିତରେ ଅଛି; ସେପରି, ବିଶ୍ୱ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ପ୍ରମାଣୁ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି ।