ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଉପମା ଦିଆଯାଏ—ଯେପରି ଏକ ଧାନ୍ୟ ଦାଣା ଓ ଏକ ଲୁଂଚ ଖାଦ୍ୟ ଦୁଇଁଟି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚମକରେ ସମାନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସରଳ କିମ୍ବା ବକ୍ର ରୂପ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଚେତନାର ପରମ ଅଣୁ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ନିଜ ରୂପରେ ଅସ୍ଥିତ। ଏହି ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠି ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ବସିଥାଏ, କିଛି ଛୁଁଇବାର ସ୍ପନ୍ଦନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହା ଭୋକ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତାର ଭୂମିକା ନିବାହ କରି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ପବିତ୍ର ଚେତନାର ଅଣୁ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ଭୋକ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତା ଭାବର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ଅଛି? ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭାଜନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏହି ସଂସାରରେ କେହି କିଛି କରେ ନାହିଁ, କିଛି ନାସ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସୀ, ଜାଣ, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ରସରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଆକାଶ ସମାନ ଅନନ୍ତତାରେ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହାକୁ 'ସଂସାର-ଚକ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପରମାର୍ଥରେ ନାମହୀନ। ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁ, ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ, ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନ ଗଢ଼ି ଏହାକୁ ବାହାରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁହିଁଠାରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ରୂପ କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଅଛି, ବାସ୍ତବରେ ନୁହେଁ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ହେଉଛି, କାରଣ ଏହି ତିନି ଲୋକ ଚେତନାର ନିଜ ରୂପ। ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ନିଜକୁ ଦେଖିଥାଏ—ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ଯାଏ, ସେପରି ଏହା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଥାଏ। ତଥାପି, ଦ୍ରଷ୍ଟା କଦାପି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅସତ୍ୟ, ନିରାକାର; ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ କିପରି ନିଜ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ? ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଏହାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ନିଜ ରୂପ; ଏହି ଚେତନା ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇନାହିଁ—ଯେପରି ପିତା ଛଡ଼ି ପୁଅ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏକତା ଛଡ଼ି ଦ୍ବୈତତା ନାହିଁ। କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ—ଯେପରି ପିତା ବିନା ପୁଅ ନାହିଁ, ଭୋକ୍ତା ବିନା ଭୋଗ ନାହିଁ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନା ଯେପରି ବାଲା ଭାବରେ ଗଢ଼ାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେନାହିଁ, କାରଣ ଦୃଶ୍ୟ ଜଡ; ବାଲା କିମ୍ବା ମୂହ ଦ୍ୱାରା କେବେ ସୁନା ହୁଏନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ଚେତନା ଠାରୁ, ଏହା ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ; ଯେପରି ବାଲାର ଭ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଯାହାର ଆଧାର କେବଳ ସୁନା। ବାଲା ଦେଖିଲେ ଯେପରି ସୁନାରେ କୌଣସି ବାଲାତ୍ମକତା ନାହିଁ, ଏକମାତ୍ର ସୁନା ଅଛି, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ରୂପ ମାତ୍ର ଉଜାଗର ହୁଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ନିଜ ଦ୍ରଷ୍ଟାତ୍ମକତାକୁ ଅନ୍ୟରେ ଦେଇଦିଏ—ଯେପରି ବାଲା ଦେଖିଲେ ସୁନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ହରାଏ। ଏକ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଁଟିର ବାସ୍ତବ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ପୁରୁଷର ଧାରଣା ଥିଲେ, ପଶୁର ଧାରଣା କେଉଁଠି ଆସେ? ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି ଓ ନାହିଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଲୟ ହେଲେ, କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉଜାଗର ହୁଏ—ଯେପରି ବାଲା ଅଜ୍ଞାତ ହେଲେ, କେବଳ ସୁନା ରହିଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ନ ଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଇଁ ଛାଡ଼ି, ଏକତା କିମ୍ବା ଦ୍ୱୈତତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ସତ୍ୟରେ ବୁଝିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ଏକ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦର ଅଗୋଚର। ଆତ୍ମା, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ—ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଦୀପର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜାଗର ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ପରମ ଚେତନା ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ, ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ—ଏହି ତିନିଟି ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଉଁଛି; ବାଲା ଓ ଦିଗର ଆକୃତି ଯେପରି ସୁନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ତିନିଟି ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି। ତରଙ୍ଗ ଆଦି ଛାଡ଼ି ଜଳ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଅଣୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏହି ସବୁଅନୁଭବକର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭିତରେ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକ ହେବା ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଭାବେ ପ୍ରତିତିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ବିଭିନ୍ନତାକୁ ତରଙ୍ଗର ଭଳି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଦେଖାଏ; ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ରୂପ ଭିତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପରମ ଆତ୍ମା କୌଣସି ଦିଗ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଏହି, ଏବଂ ନିଜ ଏକତ୍ୱ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିକର। ଏହି ସଂସାର ଚେତନାର ନିଜ ଭାବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳ, ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ପରମ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପରେ ଦ୍ୱୈତ କିମ୍ବା ଏକତା ନାହିଁ। ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଥାଆନ୍ତା, ଏକତା ପ୍ରଥମର ହେଇଯାଏ; ଦ୍ୱୈତତା ଓ ଏକତାର ଏହି ମିଶ୍ରତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଛାୟା ଭଳି। ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ସେଠି ଏକତା କିପରି ଥିବ? ଏକତା ନ ଥିଲେ, ଦ୍ୱୈତତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଯାହା ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଶୂନ୍ୟତା; ତେଣୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି କିଛି ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଜଳ ଠାରୁ ତରଳତା ଭଳି। ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଅନେକ ଆରମ୍ଭ ଓ ଏକତାର ଶାନ୍ତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ମୂଳ ବୀଜରେ ଗଛ ଭଳି ଅସ୍ଥିତ। ସେପରି, ଦ୍ୱୈତତା ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସୁନାର କଠିନତା ଭଳି; ସମତାର ଜ୍ଞାନରେ ଦ୍ୱୈତତା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ଭାବରେ ଥାଏ।