ଏହି ଦେହ ଏକ ଜଳାଇବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠର ଦଳି ଭଳି, ପୁନିପୁନି ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଲୋକ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପରିଚୟ କରନ୍ତି। ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅବିଚଳ ଅପସ୍ତିତିର ଫଳରୂପ ଅବନତି ଆସେ, ଏହି ଦେହ ମାତ୍ର ମାଂସର ଏକ ଦଳି, ଏହାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବା ନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ମଣିଷ କାଦିର ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ପଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ନାମକ ବେଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ଅଜଣା ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ—କିଏ ଯାଏ, କେଉଁଠି ଯାଏ, କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ; ଦେହ ର ଅସ୍ଥିର ବାୟୁ ଧୂଳିର ପଥରେ ଚାଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେହି ଏଠାରେ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏ ମହାନୁଭାବ, ବାୟୁ, ଦୀପ ଓ ମନ ଯେଉଁପରି ଯାଏ କିମ୍ବା ଆସେ, ତାହା ଅନୁଭବ କରିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଦେହ ନାମକ ତୀରର ଗତି ଦେଖିହେବ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଓ ସଂସାର ଉପରେ ଆଶା ରଖିଛନ୍ତି, ମୂଢ଼ତାର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି—ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, 'ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ, ଏହି ମୁଁ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଏହିମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ମାନ୍ୟତା ଓ ଅପମାନ, ଅନେକ ଇଚ୍ଛାର ସୁଖ—ଏହି ସବୁ ଦେହରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଆମେ ଆତ୍ମ-ମାନର ଚତୁର୍ଯ୍ୟ ଚାଳିରେ, ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରେ ଶୋଇଥିବା ଆକର୍ଷକ ଦେବୀରେ ମୋହିତ ହୋଇଛୁ। ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଏହି ଜଣେ, ତାଙ୍କର ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବାନର ଚକୁ ଭଳି, ଦୁଃଖ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ ଏକାକୀ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ହରାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଜଳିଯାଇଥିବା ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ କିପରି ମୂଢ଼ ହେଉଛନ୍ତି—ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ପ୍ରବାହମାନ ଜଳର ଏକ ବିନ୍ଦୁ କିଛି ଦିନ ପରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଖସିଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସ୍ଥାୟୀ ନଥିବା ଏହି ଦେହ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବୁଲିଥିବା ଫେନର ଭଳି; ନିର୍ଥକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ୟଥା ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମୂଡ଼ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ଏହି ନଶ୍ୱର ଦେହ ଉପରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭରସା ନକରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଯେଉଁମାନେ ବିଜୁଳିର ଚମକ, ଶରତ ମେଘ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରର ନିଶ୍ଚଳତାରେ ଭରସା ରଖିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଦେହ ଉପରେ ଭରସା କରନ୍ତି। ଏହି ଅନର୍ଥକ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଯାହା କୁଏଁ ଭଳି ଅପବିତ୍ର, ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରାଜିତ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଯ୍ୟରେ ଚଳାକ, ମୁଁ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛି। ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଜନ୍ମ ମିଳିଲା ପରେ, ଯେଉଁଠାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ଆକୃତି ରହିଛି, ଶିଶୁବୟସ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବୟସରେ ଅଶକ୍ତି, ବିପଦ, ଇଚ୍ଛା, ନିର୍ବାକତା, ମନ ଝାଡ଼, ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଶିଶୁବୟସ ରୋଷ, କାନ୍ଦା, କ୍ରୂରତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଗଢ଼ା, ହାତୀ ଉପରେ ଶୃଙ୍ଖଳ ଭଳି ବନ୍ଧନ ଆଣିଥାଏ। ଶିଶୁ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିବା ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ଅଛି, ତାହା ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଅପମାନ କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଗଭୀର ନୁହେଁ। ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଚରିତ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ, ପଶୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ବଡ଼। ଏତେ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିଏ ଶାନ୍ତି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ? ଶିଶୁବୟସ ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅସ୍ଥିର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଆସୁଥିବା ଭୟ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ମନର ଅସ୍ଥିରତା—କିଏ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିଛି କ୍ଷମା କରିପାରିବ? ଖେଳ, ଅନୁଚିତ ମନୋରଞ୍ଜନ, ନିର୍ଥକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାରେ ଲିନ ଶିଶୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମୋହ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶିଶୁବୟସ ଚିନ୍ତାର ବିଭ୍ରାନ୍ତି, ଅନୁଚିତ ମନୋରଞ୍ଜନ ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ବୟସ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ଦୁରାଚରଣ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏହି ଶିଶୁବୟସରେ ଥାଏ, ଜଣେ ତଳାବର ମଧ୍ୟରେ ମଗର ଭଳି। ଯେଉଁମାନେ ଅବିବେକରେ ଶିଶୁବୟସକୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼ ଓ ମୋହିତ, ଏହିମାନେ ନିନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ଆକୃତିରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେଠାରେ ତିନି ଲୋକର ଏକାଧିକାର ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସରେ ତାହାର ଚଞ୍ଚଳତା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ। ମନ ନିଜରେ ଅସ୍ଥିର, ଶିଶୁବୟସ ଅସ୍ଥିରତାର ଶିଖର; ଏହି ଦୁଇ ଏକଠି ହେଲେ, ଏହି ବିଭ୍ରାନ୍ତିକୁ କିଏ ବୁଝିପାରିବ? ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ବିଜୁଳିର ଚମକ, ମାଳାର ଅଗ୍ନି ତରଙ୍ଗ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳତା ଶିଖାଯାଏ, ଶିଶୁବୟସ କିମ୍ବା ମନରୁ ହେଉ। ଶିଶୁବୟସ ଓ ମନ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ଭାଇ, ସଦା ଅସ୍ଥିରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଜନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶିଶୁବୟସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ଧନୀ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଯଦି ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ପ୍ରିୟ କିଛି ପାଉନାହିଁ, ସେ ବିଷ ଭଳି ଅଶାନ୍ତିରେ ଡୁବିଯାଏ। ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷରେ ଶିଶୁ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ସେ କେବଳ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, କାଲେୟ ଜାତିର ଶିଶୁ ଭଳି। ସଦା କାନ୍ଦୁଥିବା, ମନ ମାଟି ଭଳି ଅନ୍ଧକାର, ଭିଜିଥିବା ପଡ଼ିଆ ଭୂମି ଭଳି ଅନ୍ତରେ ଅସ୍ଥିର। ଭୟଭିତ, ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ, ଦୁଃଖିତ, ଯାହା ଦେଖେ ତାହା ଚାହେ, ଏହି ଶିଶୁର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଓ ଦେହ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି। ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଜିନିଷ ପାଇପାରିନାହିଁ, ଦୁର୍ବଳ ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କଟାଯାଇଥିବା ଭଳି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ହେ ମୁନି, ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଟାଣିଯାଉଥିବା ଶିଶୁର ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ।