ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ଚେତନାର ସାର ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି, ଏହି ଚେତନା ଦେଖାଯାଏ ଏହି ବିଶ୍ୱ ରୂପେ—ଏକ ସଜିବ ଜଙ୍ଗଲ ଯେପରି ଚାଇତି ମାସର ମଧୁର ହାର୍ଷରେ ଦ୍ୱନିତ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣିବାକୁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚେତନାରୁ ଗଠିତ—ଯେପରି ଚାଇତି ମାସର ସାର ରୁ ଅନେକ ଝାଡ଼ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଗମ ଜିନିଷର ସାର ହେବାରୁ, ଏହା ହଜାର ହାତ ଓ ହଜାର ଆଖି ଥିବା ଦେବତା ଭଳି; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଣୁଟିଏ ଅଭିନ୍ନ ପ୍ରକାଶର ନିର୍ମାଣ କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଚିର ସ୍ରୋତ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନୁଭୂତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନା ଅଣୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଅନେକ ଯୁଗ ଏଠି ଶିଶୁ ଶୁଅ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅତିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଣୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅସାଧାରଣ ଭାବରେ କୋଟି କୋଟି ଯୁଗକୁ ଆବରଣ କରେ; ଏକ ଚେତନାର ଆଲୋକ ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିସ୍ତାର କରେ। ଯେପରି ଅଖାଇ ଥିବା ଜଣେ ମନେ କରେ "ମୁଁ ଖାଇଛି", ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ; ଏହିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯୁଗର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି—"ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିଛି" ଯଦିଓ ଉପଭୋଗ କରିନାହିଁ—ସେମାନେ ନିଜର ଗୁପ୍ତ ଅଭିନ୍ବାସନାର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭୂତ କରନ୍ତି। ଏହି ଚେତନା ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜଗତ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏଠାରୁ ଦେଖାଯାଏ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଏହିପରି ଜଗତର ଅନେକ ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି କିଛି ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଠି ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନିର୍ମାତା ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶୁଧ୍ଧ ଆକାଶରେ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏବେ ଚେତନାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏହିପରି ଏହି ଶକ୍ତିର ମାନ୍ୟ ଚାଷ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଧାନ ଓ ଏକ ଖଣ୍ଡ ଖାଦ୍ୟ ଏକ ଞ୍ୟାନ ସମୟରେ ସମାନ, ଏହି ଦୁଇଟି—ବକ୍ର କିମ୍ବା ସିଧା—ଚେତନା ଅଣୁ ନୁହେଁ, ଏହା ନିଜର ରୂପ ଅଟୁଟ। ଏହି ଆକାଶ ଭଳି ଆତ୍ମା ଉପଭୋଗ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଥିବା ସ୍ୱରୂପରେ ଜଗତ ସୃଜନ କରେ। ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା ଅଣୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଉପଭୋଗ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତା ପଦ ବିଦ୍ୟମାନ? ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ, କିଛି ଗଳିଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ମୂଳ ସାରର ଭାଗ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ହେ ରାକ୍ଷସୀ, ଜଣିବାକୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ରସ ଭଳି ଏକାଠି ଏହି ଆକାଶ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଟୁଟ; ଏହା 'ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରକ୍ରିୟା' ନାମରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ନାମହୀନ। ଏହି ଚେତନା ଅଣୁ, ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ, ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚମତ୍କାର ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରି, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ବାହ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଏହି ଭିତର ଓ ବାହାର ଭାବରେ ଏକାଠି ଶବ୍ଦରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ପାଇଁ, କାରଣ ତିନି ଜଗତ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ। ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢିଲେ, ନିଜକୁ ଦେଖିଥାଏ; ଯେପରି ଆଖି ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ଯାଇ, ଏହି ଆଖି ଅସଲି କି ଅସଲି ନୁହେଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ତଥାପି, ଦ୍ରଷ୍ଟା କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅସତ୍ୟ, ଅସାର; ଆତ୍ମାରେ କିଛି ବିଦ୍ୟମାନ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ କିପରି ହେବ? ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଶକ୍ତି ନିଜର ଫର୍ମ, ତାହା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଯେପରି ପିତା ବିନା ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ଏକତା ବିନା ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ। କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ—ଯେପରି ପିତା ବିନା ପୁତ୍ର, ଉପଭୋଗ୍ତା ବିନା ଉପଭୋଗ। ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଶକ୍ତି ଦୃଶ୍ୟ ସୃଜନ କରିପାରେ, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନା ବା ଉଙ୍ଗ ତିଆରି କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜନର ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ଜଡ ହେବାରୁ—ଉଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୋହ ସୁନା ତିଆରି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟର ସୃଜନ ଚେତନାରୁ ଆସିଥାଏ, ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଉଙ୍ଗର ଭ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନରୁ, ସୁନା ଏକମାତ୍ର ଭିତି। ଉଙ୍ଗ ଦେଖିବାରେ ସୁନାରେ କେବେ ଉଙ୍ଗ ଗୁଣ ନାହିଁ—ସୁନା ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ରୂପ ଏକାଠି ଚମକେ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ନିଜ ଦ୍ରଷ୍ଟାତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି ଭାବ ଦେଖାଏ; ଉଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ, ସୁନା ନିଜର ସୁନାତ୍ୱ ହରାଇଯାଏ ଭାବରେ ଦେଖାଏ। ଏକ ଦୃଶ୍ୟରେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟ ଭାବ ଦେଖିଲେ, ପଶୁ ଭାବ କେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ? ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ସମୟରେ ନିଜକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଦେଖିବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ଓ ନଥିବା ଭଳି ଦେଖାଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଗଳିଗଲା ପରେ, କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚମକେ—ଉଙ୍ଗ ଅଜ୍ଞାତ ହେଲେ, ସୁନା କେବଳ ସୁନା ଭାବରେ ରହେ। ଦୃଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ନାହିଁ ହେଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ; ଦୁଇଟି ବିନା, ଏକତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ନିଶ୍ଚୟ ହେଇ, ଯେଉଁ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଧ୍ଧ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ନିର୍ବାଣ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଦୀପ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ; ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା ଅଣୁରୁ ହୁଏ। ତିନି—ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ, ଓ ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମ—ବୁଦ୍ଧିରେ ସଞ୍ଚିତ; ଉଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଫର୍ମ ସୁନାରେ ଦେଖାଏ, ଏହି ଭଳି ଅସଲି ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏକ ତରଙ୍ଗ ବିନା ପାଣି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏହି ଅଣୁ ସାର ବିନା କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭବକାର ସ୍ୱରୂପର; ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏକ, ଏକତା ଅନୁଭୂତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଏକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି; ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।