ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ଆକୃତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ତେଣୁ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନିରସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ନିଜ ରୂପକୁ ଦେଖାଏ। ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁରେ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ମିଠା ଗଛରେ ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଗୁଡିକ ଥାଏ। ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁରୁ ଏହି ଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତିଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ମଧୁର ଏସେନ୍ସରୁ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଗୁଛା ଫୁଟିଯାଏ। ଆତ୍ମାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଣୁ ଏତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯେ ଏହା ନିଜେ ରସହୀନ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଣୁ ଏକା ଭାବେ ସମସ୍ତ ରସର ଉତ୍ସ ଓ ଉପଭୋକ୍ତା। ଯେଉଁ ରସ କିମ୍ବା ଏସେନ୍ସ୍ ଅଛି, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସି, ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁର ଅଭିବିମ୍ବ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହା ବିନା ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆଇନା ବିନା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନରେ ଲିନ ହୁଏ; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲିଙ୍ଗନ ହୁଏ। ଚେତନା ନିଜେ ସ୍ୱରକ୍ଷା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏହି ଅଣୁ ଆକାଶ ଭଳି ଆବରଣ କରେ। ଆତ୍ମାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିସ୍ତାର ଆକାଶ ଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ ତରୁଣ ଘାସର ମାଠରେ ଚାରିପାରେ ନାହିଁ। ତଥାପି ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲୁଚାଇ ଦେଇପାରେ; ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ମୁଖରେ ଖଣ୍ଡ ଦେଇ ଗିଲିଯାଏ, ଏହି ଜଗତର ଗଢ଼ିଆ ମାୟା ଏମିତି। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଜଗତ ଚାଲିଯାଏ; ଯେପରି ବସନ୍ତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନାର ଏସେନ୍ସ୍, ଏହା ଜଗତ ଭାବରେ ଦେଖାଏ; ଯେପରି ମଧୁର ବସନ୍ତରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆନନ୍ଦ କରେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ଏହି ଜଗତ ଚେତନାରୁ ନିର୍ମିତ; ଯେପରି ତରୁଣ ବସନ୍ତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ଏସେନ୍ସ୍। ଏହା ସମସ୍ତ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ରବ୍ୟର ଏସେନ୍ସ୍, ଏହି ଅଣୁ ହଜାର ହାତ, ହଜାର ଆଖିର ଅତିଉତ୍ତମ ଅଣୁ; ଏହି ଅଣୁ ଏକା ଭାବେ ଅଖଣ୍ଡ ପ୍ରକାଶର ଶାଶ୍ୱତ ଉତ୍ସ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଚେତନାର ଅଣୁ ଦେଖାଯାଏ; ଅନେକ ଯୁଗ ଶିଶୁ ଶୟନ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ଅଣୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନେକ କୋଟି ଯୁଗକୁ ଆପଣେ ଆବରଣ କରିପାରେ; ଏକ ଚେତନାର ଚମକ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଯେପରି ଖାଇନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ 'ମୁଁ ଖାଇଛି' ଭାବିଥାଏ, ଏମିତି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯୁଗର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରେ 'ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିଛି' ଭାବିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସଲରେ ଉପଭୋଗ କରିନଥିବା, ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଭାବନାର ପ୍ରଭାବରେ। ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁରେ ଜଗତ ବସିଛି; ଦୃଶ୍ୟ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏହିପରି ଜଗତର ଘଟଣା ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଯାହା ଅଛି, ସେ ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାରେ ବଦଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶରେ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏବେ ଚେତନାରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସିବେ, ଯେପରି ଗଛ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ମାଣ୍ଡରୁ ଉଗୁଛି। ଏକ ଧାନ ଓ ଖଣ୍ଡ ଖାଦ୍ୟ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦ୍ରାରେ ସମାନ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଟି—ବାକି ଦନ୍ତି କିମ୍ବା ସିଧା—ଚେତନାର ଅଣୁ ନୁହେଁ, ଏହି ଅଣୁ ନିଜ ଆକୃତି। ଏହି ଆକାଶ ଭଳି ଆତ୍ମା ଅତି ଅସଙ୍ଗ, ଅପରିସ୍ପର୍ଶ, ଉପଭୋକ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା କରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧ ଅଣୁ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଣୁରେ ଉପଭୋକ୍ତା ଓ କର୍ତ୍ତାର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ଅଛି? କେହି କେବେ କିଛି କରେନାହିଁ; କିଛି ଲିନ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ମୂଳ ଏସେନ୍ସ୍ ଅଖଣ୍ଡ, ଏହାର ବିଭାଜନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ରାକ୍ଷସୀ, ଜାଣ, ସମସ୍ତ ଏକ ରସ ଭଳି ଏହି ଆକାଶ ଭଳି ବିସ୍ତାରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଏହା 'ଜଗତ-ପ୍ରକ୍ରିୟା' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ତଥାପି ଅନ୍ତେ ନାମହୀନ। ଚେତନାର ଅଣୁ ଦୃଶ୍ୟର ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚମତ୍କାର ଜ୍ଞାନ ନେଇ ନିଜେ ଏହାକୁ ବାହାରେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ଅଣୁ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦରେ, ଦ୍ରବ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ, କାରଣ ତିନି ଲୋକ ଚେତନାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ଚାଲି ନିଜକୁ ଦେଖେ—ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଦେଖି ନିଜକୁ ଏକ ଥିବା କିମ୍ବା ନଥିବା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। ତଥାପି, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଆସଲରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅସ୍ଥିତ୍ୱ, ଅସାର; ଆତ୍ମରେ କିଛି ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଦେଖିପାରିବ? ଅନୁଭୂତି ନିଜେ ଚକ୍ଷୁ, ଏହି ଭାବନା ନିଜ ଆକୃତି; ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ଅନେକ ରୂପ ନେଇ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା କେବେ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ—ଯେପରି ପିତା ବିନା ପୁଅ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ବିନା ଏକତ୍ୱ ନାହିଁ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏକା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ—ଯେପରି ପିତା ବିନା ପୁଅ ନାହିଁ, ଉପଭୋଗ ବିନା ଉପଭୋକ୍ତା ନାହିଁ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା କଙ୍ଗନ ଭାବରେ ଉପଯୋଗ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏହାର ଜଡତାରୁ—ଯେପରି କଙ୍ଗନ କିମ୍ବା ମାୟା ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ତଥାପି ଏହା ଅସାର; କଙ୍ଗନର ମାୟା ଅଜ୍ଞାନରୁ, ଏହାର ଏକା ଉତ୍ସ ସୁନା। ଯେପରି କଙ୍ଗନର ଦେଖାଯିବାରେ ସୁନାରେ କଙ୍ଗନ-ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ—କେବଳ ସୁନା ଅଛି—ସେପରି ଦୃଶ୍ୟର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଆକୃତି ଏକା ଚମକେ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜ ଦ୍ରଷ୍ଟାତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ—ଯେପରି କଙ୍ଗନ ଦେଖିଲେ, ସୁନା ନିଜ ସୁନାତ୍ୱ ହରାଇଥାଏ।