ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଲୋକର କଥା ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ, ଯେଉଁ ଆଲୋକ ଅନୁଭବର ଆଲୋକ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଆଲୋକ ନାହିଁ ଥିଲେ, ଆଲୋକର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ବି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଆଲୋକ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅଗ୍ରଗାମୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ଯଦି ସମସ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଏକଦମ ଜଡ ହେଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ଆତ୍ମା କ’ଣ ହେବ, ଆଲୋକ କ’ଣ ଆକାର ନେବ, ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠି ଥିବ? ଏହି ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ସ୍ଵଭାବିକ ଭାବେ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ, ବାହାରୁ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ମନେ ହୁଏ ଏହା ବାହାରେ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ତାଲେ ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାରର ତାଳା ଏହି ପ୍ରଭେଦ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠି ତାଲେ ଏକମାତ୍ର ଭିନ୍ନତା ହେଉଛି ରଙ୍ଗରେ—ଧଳା କିମ୍ବା କଳା। ଯେପରିକି ଦୀପର କଳା ଧୂଁଆ ଓ ମେଘର ଧୂଁଆର ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଭିନ୍ନତା ବି ସ୍ଥିତି ହୋଇଛି। ଜଡ ଜିନିଷ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଁ ଉପରେ ଚମକେ, ଏବଂ ଏହା ହେଲେ ସମସ୍ତ ଏକତାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଏ। ଏହି ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ପଥର ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷର ଭିତରେ ଚିରକାଳ ଚମକେ, କେବେ ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନି ଲୋକ ଚମକେ, ଏହି ଜୀବର ପ୍ରକଟ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ; ଏକ ଝୋପଡ଼ି, ଅନେକ ଜିନିଷରେ ଭରିତ, କିମ୍ବା ଏକ କଠିନ ଗୁହା ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର, ତୁମର ଦେହ ଅନ୍ଧକାର, ତଥାପି ଏହି ଅବିନାଶୀ ଆଲୋକରେ ତୁମେ ଉତ୍ତାପିତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅଛ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଆଲୋକରେ ଚମକେ। ଯେପରିକି ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅଛି, ସେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜର ଆକାର ପ୍ରକଟ କରେ, ସେହିପରି ଚେତନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରକଟ କରି ନିଜର ଆକାର ଦେଖାଏ। ଚେତନାର ପରମାଣୁର ଭିତରେ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯେପରିକି ମିଛ ଗଛରେ ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ଚେତନାର ପରମାଣୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବସନ୍ତର ମଧୁ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ନିର୍ଗତ ନାନା ମଞ୍ଜରୀ ପରି। ପରମାଣୁ ଆତ୍ମା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ନିଜେ ରସହୀନ, ତଥାପି ଏହି ଏକା ଅସମସ୍ତ ରସର ଉତ୍ସ ଓ ଉପଭୋକ୍ତା। ଯେଉଁ କୌଣସି ରସ କିମ୍ବା ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେହି ଏହି ପରମାଣୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଅଛି; ଏହି ପରମାଣୁ ନାହିଁ ଥିଲେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅପେକ୍ଷା ଆଇନା ନାହିଁ ଥିଲେ ଯେପରି। ଯେବେ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ପରମାଣୁ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଲିନ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲିଂଗନ ହୁଏ। ଜଗତ ନିଜେ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବା ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଚେତନା ଏକ ଛତା ପରି ନିଜର ପରମାଣୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମସ୍ତକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ। ପରମାତ୍ମାର ବିସ୍ତୃତି ଆକାଶ ପରି, କେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନତା ନେଇପାରେ ନାହିଁ, ଏକ ହାତୀ ତରୁଣ ଘାସର ମାଦୁର ରେ ଚାରିପାରିବା ନାହିଁ ଯେପରି। ତଥାପି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପି, ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହାକୁ ଲୁଚାଇ ଦେଇପାରେ; ଏକ ଶିଶୁ ମୁଁହରେ ଖଣ୍ଡ ଗିଲିନେଇବା ପରି, ସେପରି ଏହି ଜଗତର ଘନ ମାୟା। ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି; ବସନ୍ତ ଋତୁର ସ୍ପର୍ଶରେ ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲିଯାଏ ଯେପରି। ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ଚେତନାର ତତ୍ତ୍ୱ, ଜଗତ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ; ମଧୁମାସର ଶୋଭାପୁର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ପରି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣ, ଏହି ଜଗତ କେବଳ ଚେତନାର ତିଆରି; ଯେପରିକି ଅନେକ ତୁଳି ଗଛ ବସନ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭିଦ। ଏହି ଚେତନା ସମସ୍ତ ଏକତ୍ୱ ଜିନିଷର ତତ୍ତ୍ୱ ହେବାରୁ, ଏହି ହଜାର ହାତ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଅଟୁଟ ସୂତ୍ର; ଏହି ପରମାଣୁ ଏକା ଅଖଣ୍ଡ ପ୍ରକଟିତିର ଚିର ଉତ୍ସ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନୁଭୂତିରେ ଚେତନାର ପରମାଣୁ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; ଅନେକ ଯୁଗ ଶିଶୁ ଶୋଇବା ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ଭାବରେ ବିତିଯାଏ। ଏହି ପରମାଣୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଅନେକ କୋଟି ଯୁଗକୁ ଆଲିଂଗନ କରେ; ଏକ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଯେପରି ଖାଇନଥିବା ଲୋକ ଭାବିପାରେ 'ମୁଁ ଖାଇଛି', ସେପରି ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯୁଗର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି 'ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିଛି', ଯଦିଓ ଉପଭୋଗ କରିନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜର ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜର ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଜଗତ ପରମାଣୁ ଚେତନାର ଭିତରେ ଅଛି; ଦୃଶ୍ୟ ଏଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଭାବରେ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଉଦ୍ଭବ କରେ; ସୃଷ୍ଟିକାର୍ତ୍ତାରେ ରୂପାନ୍ତର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶୁଧ୍ଧ ଆକାଶରେ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏବେ ଚେତନାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଚେତନାର ଶକ୍ତି ବିଜରୁ ଗଛ ଉଦ୍ଭିଦ ହେବା ପରି ଏହି ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ। ଏକ ଧାନ ଓ ଏକ ଖଣ୍ଡ ଖାଦ୍ୟ ଚକ୍ଷୁର ଝିଅରେ ଏକା; ଏହି ଦୁଇଟି—ବକ୍ର କିମ୍ବା ସିଧା—ଚେତନାର ପରମାଣୁ ନୁହେଁ, ଏହି ପରମାଣୁ ନିଜର ଆକାରରେ ଅଛି। ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭାବେ ବସିଛି, ଦ୍ରୋହୀ ଓ କର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା ନେଇ ଦେଖାଏ, ଏବଂ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶୁଧ୍ଧ ପରମାଣୁ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ; ସେହି ପରମାଣୁରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତାର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି ଅଛି? ଜଗତରେ କିଛି କରାଯାଏ ନାହିଁ କୌଣସି ଜଣେ ଦ୍ୱାରା; କିଛି ବି ଶୋଷିଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱର ଭାଗ ହୋଇପାରିବା ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସୀ, ଜାଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଏକ ରସ ଭାବରେ ଏହି ଆକାଶ ପରି ବିସ୍ତୃତିରେ ଅଛି, ଏହା 'ଜଗତ-ପ୍ରକ୍ରିୟା' ଭାବରେ ପରିଚିତ, କିନ୍ତୁ ଅନାମା। ପରମାଣୁ ଚେତନା ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକଟିତି ପାଇଁ ନିଜର ଭିତରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନ ନେଇ, ଏହାକୁ ବାହାରେ ଦେଖାଏ।