ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଥିବା ଚେତନା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସବୁକିଛିକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଚେତନା ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଯାଏ। ଯାହା ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମନରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେ ସେହିକୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଏଠାରେ ଶିଶୁର ମନ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁରେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଣୁ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଶତ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ଏହାକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଆକାର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଯେପରି କୌଶଳୀ ଠକ ଶିଶୁକୁ ଅଙ୍ଗଚଳ, ଚକ୍ଷୁର ଇଙ୍ଗিত ଓ ଭୃକୁଟି ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପର୍ବତ ଓ ତୃଣ ସହିତ ସଦା ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ଏବଂ ଏହାର ମାୟା ଖେଳ ଦେଖାଏ। ଏହା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ, ଯେପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଜାମାକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠାରେ ରହିଛି, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଓ ତା'ପରି ଅଧିକ ସ୍ଥାନକୁ ମୁଡ଼ି ରହିଛି। ଏହା ଦିଗ, କାଳ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ମେରୁଠାରୁ ବଡ଼ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେଶାଗ୍ରର ଶତଭାଗ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହି ପରମ ଅଣୁ ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଆକାଶ, ତାହା ସହିତ କୌଣସି ତୁଳନା ହୋଇପାରେନାହିଁ—ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ସୋରିସ ଦାଣାର ତୁଳନା ହୋଇପାରେନାହିଁ। ମାୟାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ତା'ର ମାୟିକ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା ମାୟା ଉପରେ; ଯେପରି କଙ୍କଣ ସୋନା ସମାନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏଠି କୌଣସି ସମତା ନାହିଁ। ଏହି ଦୀପ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ଆଲୋକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; ଏହି ଦୀପ ବିନା, ସେହି ଆଲୋକ ରହେନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ଅଛି। ଯଦି ସମସ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଜଡ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଆତ୍ମା କ'ଣ, ଆଲୋକ କ'ଣ ଆକାର ନେବ, କ'ଠି ଏବଂ କ'ଣ ହେବ? ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ତା'ରେ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ବାହାରେ ତାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏହା ବାହାରେ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏକାଉଟି ନୁହେଁ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାରର ତାଲମେଳରେ ତା'ର ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ହୁଏ—ଧଳା କିମ୍ବା କଳା। ଯେପରି ଦୀପର କାଳି ଧୂଆଁ ଓ ମେଘର ଧୂଆଁ ଭିନ୍ନ, ସେପରି ଏହି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଭେଦ ହେଉଛି। ଜଡ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ, ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁହିଁଉପରେ ଆଲୋକ ପତିତ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ହୁଏ, ସେମାନେ ଏକତ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି, ଭିତରେ ବାହାରେ, ପାଥର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅବିରତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, କେବେ ଉଦୟ ବା ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତ୍ରିଜଗତ ଚମକୁଛି, ଯାହା ଜୀବର ପ୍ରକଟ ସ୍ୱରୂପ; ଏକ ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ି ବା ଦୃଢ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ। ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର, ତୁମର ଦେହ ଅନ୍ଧକାର, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉତ୍ତାପିତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥାଏ। ଯେପରି ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ତିଆରି କରି ନିଜ ଆକାର ଦେଖାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱକୁ ପ୍ରକଟ କରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଏ। ଚେତନାର ଅଣୁ ଭିତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ରହିଛି, ଯେପରି ମଧୁର ଗଛରେ ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଅଣୁ ଚେତନାରୁ ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବସନ୍ତ ଋତୁର ମଧୁ ସାରରୁ ବିବିଧ ଫୁଲ ଗୁଛି ବିକାଶ ପାଏ। ପରମ ଆତ୍ମାର ଏହି ଅଣୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ରସହୀନ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ରସର ଉତ୍ସ ଓ ଭୋକ୍ତା ଏହି ଅଣୁ ଅଟୁଟ। ଯେଉଁ ରସ ବା ସାର ଅଛି, ସେ ତା'ରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବସିଛି, ସେ କେବଳ ଏହି ଅଣୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହି ଅଣୁ ବିନା, ଏହା ନିଜେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ଦର୍ପଣ ବିନା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅଣୁ ସମସ୍ତକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ଆଲିଂଗନ କରାଯାଏ। ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିପାରିବା ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଏ, ଯେପରି ଛତା ଭଳି ଏହି ପରମ ଅଣୁ ସ୍ୱରୂପ ବିସ୍ତାରିତ। ପରମ ଆତ୍ମାର ବିସ୍ତୃତି, ଆକାଶ ଭଳି, କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ କୁଞ୍ଚିତ ଘାସର ମାଠରେ ଚରିପାରେନାହିଁ। ତଥାପି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପି ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲୁଚାଇଦିଏ; ଯେପରି ଶିଶୁ ଏକ ମୁଠି ଖାଦ୍ୟ ଗିଲିଯାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱର ଘନ ମାୟା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି; ଯେପରି ବସନ୍ତ ଋତୁର ସ୍ପର୍ଶରେ ଅରଣ୍ୟ ଉତ୍ସବ ମନାଏ। ଏହି ସମଗ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଚେତନାର ସାର, ବିଶ୍ୱ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ; ଯେପରି ମଧୁମାସରେ ଅରଣ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ କରେ। ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଚେତନାରୁ ହିଁ ତିଆରି; ଯେପରି ବସନ୍ତ ଋତୁର ସାରରୁ ଅଙ୍କୁର ଝାଡ଼ ଉଦ୍ଗମିତ। ସମସ୍ତ ଯୁଗ୍ମିତ ବସ୍ତୁର ସାର ଥିବାରୁ, ଏହି ଅଣୁ ହଜାର ହାତ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହି ପରମ ଅଣୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକଟିତିର ଚିରନ୍ତନ ମୂଳ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅଭିଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଅସଂଖ୍ୟ ଯୁଗ ଶିଶୁ ସ୍ଵପ୍ନ ଓ ଶୟନର ଅନୁଭୂତି ପରି ଅତିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଣୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସହଜରେ କୋଟି କୋଟି ଯୁଗକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରେ; ଏକ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିସ୍ତାରିତ।