ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତିମୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଜନ୍ମା, ଏକମାତ୍ର, ଆଦି ଓ ମଧ୍ୟ ନଥିବା ଯାହା, ସେଠାରେ କୌଣସି ରୂପ ନାହିଁ, ଗଣନା ନାହିଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ପାରେ, ଅସାଧାରଣ, ବିବିଧ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତୀତି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖିଳିଉଠିଛି—ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ବସି ରୁହ। ଏହି ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଦ୍ଧିକର, ଏବେ କୃପାକରି ପଦ୍ମନେତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ଦିଅ। ରାଜା କହିଲେ—ପ୍ରମାଣୁ ଦେଖିବାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବାୟୁ ମାୟାବଶତଃ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ; ଏଭଳି, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ରହି ନଥାଏ—ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ। ଶବ୍ଦ ଦେଖିବାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ମଧ୍ୟ ମାୟାରେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ; ଏପରି, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ। ସେଇ ପ୍ରମାଣୁ ସବୁକିଛି ଓ କିଛି ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହି, ଏହି ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବଳ ଏହି; ଏଠାରେ କାରଣ ହେଉଛି ସେଇ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଶତଶଃ ପ୍ରୟାସରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ମିଳିଲେ କିଛି ମିଳି ନଥାଏ; ଯାହା ମିଳେ, ତାହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୂଳକାରଣ ଛେଦନ କରିବା ଜାଗୃତି ଆସିନଥାଏ, ସେଯେଉଁଯିଏ ଜନ୍ମର ଅନେକ ଝରଣା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର ଘଟିଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ନିଜ ରୂପରେ ପ୍ରତୀତି ଦେଖାଏ, ଚେତନା ମନେ ଏହାକୁ ହରି ନେଏ, ଯେପରି ଜଳକୁ ତାପ ଶୋଷିନେଏ, ଯଦିଓ ଜଳ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ ସବୁକିଛି—ମେରୁ ପର୍ବତ, ତିନି ଲୋକ, ଘାସ ପତ୍ର—ସବୁକୁ ବିଦାୟ ଦିଅଯାଏ, ଏବଂ ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟରେ ମାୟାର ସାରକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଚେତନାର ପ୍ରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ବାହାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଦୃଢ଼ ଆଶା ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି କାମ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଚିନ୍ତାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ଅନୁଭବ କରେ, ସେଇ ପ୍ରମାଣୁର ଉପମା ଦିଆଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସବୁକିଛି ଦ୍ରୁତ ଦେଖିଥାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେଉଁଠି ଯାହା ଆସେ, ସେହି ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ଶିଶୁର ମନ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ପ୍ରମାଣୁ କେବେ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଚେତନାର ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ। ଏକ ଚତୁର୍ ଠଗ ଯେପରି ଶିଶୁକୁ ହାତ, ଚାହାଁ, ଭୂଙ୍କା ଓ ନୟନ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଇଥାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପର୍ବତ ଓ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ସଦା ନୃତ୍ୟ କରାଯାଏ, ଏହା ନିଜ ଲୀଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଚେତନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ, ଯେପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଚେତନା ଭିତରେ ବାହାରେ, ମେରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହା ଦିଗ, କାଳ କିମ୍ବା କିଛି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ମେରୁଠାରୁ ବଡ଼ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେଶର ଶତମାଂଶ ଟିପ୍ ପ୍ରତି ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣୁ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଆକାଶ, ତାହାର କୌଣସି ଉପମା ନାହିଁ; ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ସୋରିଷ ଦାଣାର ତୁଳନା ହୁଏ ନାହିଁ। ମାୟାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ତାହାର ମାୟିକ ସ୍ଵଭାବ ଦ୍ୱାରା, କିନ୍ତୁ ପରମାତ୍ମା ମାୟାର ପାରେ; ଯେପରି କଙ୍କଣ ସୁନା ସମାନ ନୁହେଁ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ତୁଳନା ଅସମ୍ଭବ। ଏହି ଦୀପ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ଆଲୋକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଏହାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ନ ଥିଲେ, ସେଇ ଆଲୋକ ଥାଇପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପୂର୍ବରୁ ଅଛି। ଯଦି ସମସ୍ତ କିଛି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆତ୍ମା କ’ଣ, ଆଲୋକ କ’ଣ ଆକାର ନେଇଥାନ୍ତା, କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠି ଥିଲା? ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ସ୍ୱଭାବତଃ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି, ବାହାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ବାହାରେ ରହିଛି ବୋଲି ଲାଗେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାରର ଭାର ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଅନ୍ତର ଦେଖାଯାଏ; କେବଳ ରଙ୍ଗର ଭିନ୍ନତା, ଧଳା କିମ୍ବା କଳା ଭିନ୍ନତା ଅଛି। ଯେପରି ପ୍ରଦୀପର ଧୂଆଁ ଓ ବଦଳର ଧୂଆଁ ଭିନ୍ନ, ସେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଜଡ ବସ୍ତୁର ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ, ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଠିରେ ଅପ୍ରତିହତ ଚମକେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁ ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ। ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି, ଭିତରେ ବାହାରେ, ପାଥର ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଅବିରତ ଚମକେ, କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତ୍ରିଜଗତ ପ୍ରଭାସିତ, ଯେଉଁଠି ଜୀବର ପ୍ରକାଶିତ ସ୍ଵରୂପ ଅଛି; ଏକ ଝୋପଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁରେ ଭରିଥିବା ବା ଦୃଢ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟ ଆଲୋକିତ ହୁଏ। ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର, ତୁମର ଦେହ ଅନ୍ଧକାର, ତଥାପି ସେଇ ଅବିନାଶୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଉତ୍ତାପିତ ଓ ଆଲୋକିତ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆଲୋକ ଚମକାଏ। ଯେପରି ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତି ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେପରି ଚେତନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଇ ନିଜର ସ୍ଵରୂପ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଚେତନାର ପ୍ରମାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଯେପରି ମଧୁର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳର ଶୋଭା ଥାଏ। ସମସ୍ତ ଏହି ବିବିଧ ଅନୁଭୂତି ଚେତନା ପ୍ରମାଣୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ମଧୁର ସାରରୁ ବସନ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଆତ୍ମାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଏହା ନିର୍ରସ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ରସର ଉତ୍ସ ଓ ଭୋକ୍ତା ଏହି।