ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି—ମାୟାରେ ଜଳ ଦେଖାଯିବା ପରି, ଯେଉଁଠି ଏହା ପ୍ରକୃତ ଜଳ ନୁହେଁ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଏକ ଏକାକାର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହା ମାତ୍ର ଚେତନାର ଚମକ, ଏକାଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ। ସୂର୍ୟର ରଶ୍ମିଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଗଢାଯାଏ, ଯାହା କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ତାହା ଅଛି କି ନାହିଁ—ଏହି ଭିତି ଆଦିରେ କଣ ତାତ୍ପର୍ୟ ବା ଚିହ୍ନଟ? ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ଚମକିବା ପରି, ଚେତନା ଏବଂ ତାର ଉପାଦାନ ଅଲଗା ହୋଇନଥିଲେ, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବ? ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାରେ ଏକ ନଗର ଭିତି ଅନୁଭବ କରିବା ଯେପରି, ଯାହା ନ ଏକା ନ ଅନେକା, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ କିଏ ଦୀର୍ଘ ମାୟା। ଏହି ଭାବନା ଉପରେ ପୁନପୁନ ଚିନ୍ତନ କରି ଯେଉଁ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଦେଖି ପାରନ୍ତି, ଭିତିର ଅନ୍ତରାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରି। ଭିତିର ଅନ୍ତର ଆକାଶ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆକାଶରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, କେବଳ ଦୃଢ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା; ଏହି ଭିନ୍ନତା, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମାତ୍ର ଏକ ଧାରଣା ଅଟୁ ଅଟୁ ରହିଛି। ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟର ଆକାଶରେ, ଶୟନ, ଭିତି, ଶୂନ୍ୟ ଆଦିର ଧାରଣା ଉପସଂକୋଚନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ରଶ୍ମି ଦୃଢ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ତାର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଗଛର ମୂଳରେ ବିଜ ରହିଥିବା ପରି। ବିଜ ମଧ୍ୟରେ ଗଛ ରହିଥିବା ପରି, ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଅନେକ ରୂପ ନେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଦୃଷ୍ଟି ଏକ; ଏହିପରି, ଅନେକ ପ୍ରପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଆକାଶରେ ଗୃହର ଆକାଶ ପରି। ବିଜ ମଧ୍ୟରେ ଗଛ ଅଖଣ୍ଡ ଆକାଶରେ ରହିଥିବା ପରି, ବ୍ରହ୍ମାରେ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଅଚଳ ଭାବେ ଆକାଶ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଶାନ୍ତ, ଅଖଣ୍ଡ, ଅଜନ୍ମା, ଏକ, ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏଠି କୌଣସି ଅଂଶ ବା ଗଣନା ନାହିଁ; ଏହି ଅତିଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ପରେ, ଅସାଧାରଣ, ବହୁରୂପ, ଶୁଦ୍ଧ, ମାତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା—ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପବିତ୍ର କରେ; ଏବେ କମଳନୟନ ରାଜା ଉପଦେଶ ଦେଉ। ଅଣୁର ଅନୁଭୂତିରୁ ବାୟୁ ଉଦ୍ଭବ, ବାୟୁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି ନାହିଁ—ମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରହିଥାଏ। ଶବ୍ଦର ଅନୁଭୂତିରୁ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ, ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ଶବ୍ଦ ଓ ତାର ଅର୍ଥ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ଅଣୁ ସମସ୍ତ ଓ କିଛି ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହି ଅଣୁ, ତାହା ନୁହେଁ, ଏହି ମାତ୍ର; ଏଠି କାରଣ ହେଉଛି ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ୱରୂପର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା। ସ୍ୱରୂପ ଶତ ଉପାୟରେ ଲାଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲେ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ; ମିଳିଥିବା ଏହି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମୂଳକାରି ଜାଗୃତି ନ ଆସିଲେ, ଜନ୍ମର ଅନେକ ବସନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଚକ୍ର ଦୀର୍ଘ କାଳ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜର ରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଚଳାଚଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାର ପ୍ରକୃତି ମନରେ ଶୋଷିଯାଏ, ଜଳ ତାପରେ ଶୋଷିଯାଇ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥିବା ପରି। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ—ମେରୁ ପର୍ବତ, ତିନି ଲୋକ, ଏକ ତିନି ତିନି ଘାସ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ—ବାହ୍ୟକୁ ଖେଦି ଦେଉଛି, ଏବଂ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ମାୟାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଅଣୁ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ ଦେଖାଯାଏ ବାହ୍ୟରେ; ଦାହା ଭୋଗୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏହି—କଳ୍ପନାରେ ଚାହିତା ଦୃଷ୍ୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ପରି। ଯେପରି ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରେ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଏହିପରି ଏହା ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେଉଁ ମନ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି କରେ, ତାହା ତାହା ଦେଖିଥାଏ; ଦାହା ଦୃଷ୍ଟି ଏଠି ଶିଶୁ ମନରେ। ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅଣୁ କେବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହି ଚେତନାର ରୂପରେ ମାତ୍ର ଜଣାଯାଏ। ଶିଶୁ ଚତୁର ଠକୁଆ ଦ୍ୱାରା ହାତ, ଚକ୍ଷୁ, ଭୂକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଖେଳାଯାଏ ପରି, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ, ପର୍ବତ ଓ ଘାସ ଦିନ ଦିନ ନୃତ୍ୟ କରେ, ଚେତନାର ଖେଳ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେବାରୁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଜାମାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେବା ପରି, ଚେତନା ଭିତରେ ଓ ବାହ୍ୟରେ ରହିଛି, ମେରୁ ପର୍ବତରୁ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଏହା ଦିଗ, କାଳ ଓ କିଛି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଠାରୁ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚୁଲିର ଟିପ୍ର ଏକ ଶତାଂଶ ଭାଗ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଣୁ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଆକାଶର ରୂପ, ତାହାର କୌଣସି ତୁଳନା ହୁଏ ନାହିଁ—ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ସୋରି ଦାଣା ତୁଳନା ପରି ଅସମ୍ଭବ। ମାୟାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ତାର ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱରୂପ ମାୟା ପରେ; ଚୁଡ଼ି ଓ ସୁନା ତୁଳନା ରହିପାରିବ ନାହିଁ, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ପରି। ଏହି ଦୀପ, ଅନୁଭୂତିର ଆଲୋକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ନ ଥିଲେ, ଆଲୋକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଅଛି। ଯଦି ସମସ୍ତ, ସୂର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ, ଆଲୋକ କ'ଣ ଆକାର ନେବ, ଏବଂ କ'ଣ ଓ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ? ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱ, ନିଜରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବସିଥାଏ, ବାହ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚମକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏହା ବାହ୍ୟରେ ବସିଛି। ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ଏକାକାର, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ; ଏଠି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ରଙ୍ଗରେ—ଧଳା ବା କଳା।