ମନରେ ହଠାତ୍ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—"ମୁଁ ଏହା ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲି," ଏହି ଭାବନା ଆସିଲେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଦୁଃଖରେ ସମୟ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ଲାଗେ, ତଥା ଆନନ୍ଦରେ ସେଇ ସମୟ ହାଲୁକା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନର ଭିତରେ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ସେଠାରେ ଏହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ—ସେହି ଆଭା ଏମିତି ଚମକେ, ଯେପରି ଗହନାର ଆକୃତି ସୁନାରେ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଚକିତ ହେବା, ସମୟ ଗଣନା, ନିକଟତା କି ଦୂରତା ନାହିଁ; ମାନସିକ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର, ନିକଟ ଓ ଦୂର, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଯୁଗ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚେତନା ମୟ ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ବିଭେଦ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଭାଜନ ନାହିଁ। ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ସେହି ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟାର—ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗହନାର ଆକୃତି ଉପସ୍ଥିତ, ସୁନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯିବାର ଭାବ ରହିଛି, ସେଇ କଳା ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଗହନାର ଆକୃତି ମନରୁ ହଟିଯାଏ, କେବଳ ସୁନା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦୂର ହେଲେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ବିଷୟର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ସତ୍ୟ' କୁହାଯାଏ; ଧରିବାକୁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା 'ଅସତ୍ୟ'; ଏହା ଚେତନା ହେଉଥିବାରୁ 'ଚେତନ' ଓ ଯେଉଁଠାରେ ଅନୁଭୂତି ଅସ୍ମଭବ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ 'ଜଡ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମାରେ, ଯାହା ଅଦ୍ଭୁତ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଚମତ୍କାର, ସେଠିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାପ କିପରି ହେବ? ପବନ, ଗଛ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନା ଓ ତାହାର ଦୃଶ୍ୟର ଖେଳ ମାନେ। ଏପରି ଯେପରି ମାୟାବଦ୍ଧ ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତ ଜଳ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ଯାହା ଏକ ଏକତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା କେବଳ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ଚମକ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ରେଖାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତିଆରି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଓ ତାହାର ଦୃଶ୍ୟ ଅଲଗା ନହେଲେ, ଏହି ଜଗତ କେଉଁଠାରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ? ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା କଳ୍ପନାର ଏକ ସହରରେ ଦେଖାଯିବା ଦେଉଳ ନା ଦେଉଳ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏକ ଦୀର୍ଘ ମାୟା ମାନିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରି ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ଦେଉଳର ଭିତର ଅନ୍ତରାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରି। ଦେଉଳ ଭିତର ଅକାଶ ଓ ବାହାର ଅକାଶ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କେବଳ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଅର୍ଭକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଭେଦ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେ ମାନସିକ ନିଶ୍ଚୟ ମାତ୍ର। ଶୁଦ୍ଧ ଆଭାସର ଅକାଶରେ, ଶଯ୍ୟା, ପ୍ରାଚୀର, ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ଧାରଣା ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଲୋକର କିରଣ ଦୃଢ଼ କିରଣର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଲଗା ଅନୁଭୂତି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଭାସ ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏକ ଗଛର ମୁଁଡ଼ରେ ଥିବା ବୀଜ ପରି। ଯେପରି ବୀଜ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ରହିଥାଏ, ଯଦ୍ୟପି ଆକୃତି ବହୁ, ଦୃଷ୍ଟି ଏକ; ସେପରି ଅନେକ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ପାତ୍ର ଭିତର ଅକାଶ। ବୀଜ ଭିତର ଗଛ ଯେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଅକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମର ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳରେ ଏହି ଜଗତ ଅଚଳ ଭାବରେ ଅବିଚଳିତ। ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି, ଅଖଣ୍ଡତା, ଅଜନ୍ମା, ଏକତା, ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—କୌଣସି ଅଂଶ କି ଗଣନା ନାହିଁ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ଭୁତ, ବିବିଧ, ଶୁଦ୍ଧ, ମାୟାମୟ ଆଭାସ ଭଳି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା ଏହି ଦଶାରେ ବସ। ଏଉଁବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସତ୍ୟବାଣୀ ଶୁଦ୍ଧିକର; ଏବେ କୃପୟା ପଦ୍ମନୟନ ରାଜା କଥା କହନ୍ତୁ। ଅଣୁ ଦେଖିବାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ମାୟାବଶତଃ ଦେଖାଯାଏ; ଏମିତି କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି। ଧ୍ୱନି ଦେଖିବାରୁ ଧ୍ୱନି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଧ୍ୱନି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଧ୍ୱନି ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଏ। ସେଇ ଅଣୁ ସମସ୍ତ ଓ କିଛି ନୁହେଁ; ମୁଁ ସେ, ଓ ସେ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବଳ ସେ; ଏଠାରେ କାରଣ କେବଳ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଆତ୍ମାର ଆଭା। ଶତ ଶତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲେ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ; ଯାହା ମିଳେ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୂନ୍ୟ। ଯେପରିଅଞ୍ଚି ମୂଳକାଟା ଜାଗୃତି ଆସିନାହିଁ, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ, ନିଜ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଶୋଷିତ ହୁଏ, ଯେପରି ପାଣି ତାପରେ ଶୋଷିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଜିନିଷ—ମେରୁ ପର୍ବତ, ତିନି ଲୋକ, ଏକ ଘାସର ଶଳକ ମଧ୍ୟ—ବାହାରେ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଭିତରେ କେବଳ ମାୟାର ସାରକୁ ଦେଖେ। ଯାହା ଚେତନା ଅଣୁ ଭିତରେ ଅଛି, ସେଇ ବାହାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଉଦାହରଣ, କାମନାବଶତଃ ଅନୁଭୂତି ହେଉଥିବା ଜଡିତ ବସ୍ତୁକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଅନୁଭୂତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଚେତନା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସମସ୍ତ ଦେଖିଥାଏ, ସେପରି ଏହା ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।