ସମୟ, ଅବକାଶ, କ୍ରିୟା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁକୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାରେ ଏହି ସ୍ୱୟଂ, କର୍ତ୍ତା, ପିତା, ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏହି ଆତ୍ମା ଅବକାଶର ସ୍ୱରୂପ ହେବାରୁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ଆତ୍ମାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ଗୁପ୍ତ ମଣିବାହା ଭଳି, ଯାହାର ଏକାଦେଶ ହେଉଛି ମାପ, ମାପକ ଓ ମାପନୀୟ; ଏହି ଜଗତ ଏହି ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି; ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏହି ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ, ଏହି ଆତ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଣି ଭାବରେ ଉଜାଗର ହୁଏ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହେବାରୁ ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେବାରୁ ଏହା ଆଲୋକ ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟା; ଏହା ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ତଥାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଅପରିଚୟ, ଦୂର ଅଛି; ତଥାପି ଚେତନା ଭାବରେ ଏହା କିଛି ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏହା ପାହାଡ଼ ଓ ଅଣୁ ଦୁଇଁ। ଯାହା ଜଗତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର; ଏହିପରି, ପାହାଡ଼ ଓ ତଦ୍ବିତରେ କୌଣସି ବାସ୍ତବତା ନାହିଁ, ଏବଂ ମେରୁର ମହାନତା ଅଣୁରେ ଅଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଦେଖାଯିବାକୁ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି, ଏକ ବ୍ରହ୍ମା କାଳର ଦେଖାଯିବାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମା କାଳ’ କୁହାଯାଏ। ଏକ ବ୍ରହ୍ମା କାଳର ସୃଷ୍ଟିର ଖେଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସହର ମନରେ ଅଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗର୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା କାଳର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ବଡ଼ ସହର ତିଆରି ହେବା ପରି। ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପାହାଡ଼, ସାଗର, ସହର, ବ୍ରହ୍ମା କାଳ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଳିଥାଏ; ଯେଉଁଠି ସବୁ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତା କିପରି ଥାଇପାରିବ? ‘ମୁଁ ଏହା ପୂର୍ବରୁ କରିଥିଲି’ ଭାବନା ମନରେ ଉପଜେ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ପରି। ଦୁଃଖରେ ସମୟ ଅତି ଦୀର୍ଘ ଲାଗେ; ସୁଖରେ ସମୟ ସଦା ହାଲୁକା ଲାଗେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତିକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଉପଜେ—ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ—ସେହି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସୁନାରେ ଚୂଡ଼ିର ଆକୃତି, କିମ୍ବା ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଚକ୍ଷୁ ପାଲଟିବା, ସମୟ ମାପ, ନିକଟତା କିମ୍ବା ଦୂରତା ନାହିଁ; ଏହି ଚେତନାର ଅନୁପ୍ରଭାରେ ଏହି ସବୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର, ନିକଟ ଓ ଦୂର, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମା କାଳ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ଚେତନା ଶେଉଥିରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଏହିପରି, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭାଗ ନାହିଁ। ଯାହା ସିଧାସିଧି ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଟି ତାହା ଉପରେ। ତଥାପି, ଦୃଷ୍ଟା ମାତ୍ର ଏହିପରି ଅଛି, କାରଣ ଦେଖାଯାଇଥିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ଚୂଡ଼ିର ଅନୁଭୂତି ଯାଏଯାଏ ଦେଖାଯାଏ, ସୁନାର ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯାଏଯାଏ, ସେହି କଳା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଚୂଡ଼ିର ଆକୃତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ସୁନା ପ୍ରସାରିତ ଅଛି; ଏହିପରି, ସବୁ ଅପସାରିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମା ମାତ୍ର ଅଛି। ସମସ୍ତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଧରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଚେତନା ହେବାରୁ ଏହା ଚେତନ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଅସମ୍ଭବ, ଏହାକୁ ଜଡ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମାରେ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ୟ, ଯାହାରେ ସେହି ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଏଠାରେ କିପରି ଜଗତର ମାପ—ପ୍ରବାହ କିମ୍ବା ଗଛ—ଚେତନା ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟର ଖେଳରେ ହୁଏ? ମୃଗମାରୀଚିକାରେ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସେ ଜଳ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଭାସ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଚେତନାର ଉଜ୍ୱଳତା, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ରେ ଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଯାହା, ଦୁଃଖର ଛୁଇଁ ନଥିବା, ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ କିପରି ଦିୱାଲ କିମ୍ବା ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ? ମାୟା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ସୁନା ଚମକିବା ପରି, ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ; ଚେତନା ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନ ହେଲେ, ଏହି ଜଗତ କିପରି ଉପଜିପାରିବ? ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଭାବନାରେ ଏକ ସହରର ଦିୱାଲ ଅନୁଭୂତି ଯେପରି ନ ସତ୍ୟ ନ ଅସତ୍ୟ, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ଥାୟୀ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ଏପରି, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଏହି ତର୍କର ଅନୁସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଦେଖିପାରିବା, ଦିୱାଲ ଅବକାଶ ପରି ଅତିକ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି। ଦିୱାଲ ମଧ୍ୟରେ ଅବକାଶ ଓ ଅବକାଶ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର ନାହିଁ, ଏହା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର; ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ନିର୍ମାଣ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ମାତ୍ର ଏଭଳି ଅଛି। ଶୁଦ୍ଧ ଅଭାସ ଅବକାଶରେ, ଶୟା, ଦିୱାଲ ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ଧାରଣା ଘନତାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆଲୋକର କିରଣ ଦୃଢ଼ ରେଖାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଅଭାସର ଭିନ୍ନତା ତାହାର ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ଉପଜେ; କାରଣ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭାସ ସମସ୍ତ ଉପରେ ବ୍ୟାପିତ, ଗଛର ମୂଳର ମଧ୍ୟରେ ମାନ୍ୟା ପରି। ଯେପରି ମୂଳରେ ଗଛ ଅଛି, ଆକୃତି ଅନେକ ହେଲେ ଦୃଷ୍ଟି ଏକ, ଏହିପରି ଅନେକ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଅଛି, ଶାନ୍ତ, ପାତ୍ର ଅବକାଶ ପରି। ଗଛ ମୂଳରେ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବକାଶରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହିପରି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ଅବକାଶରେ ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଜନ୍ମା, ଏକ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କୌଣସି ଅଂଶ କିମ୍ବା ଗଣନା ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତ ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଉପରେ, ଅସାଧାରଣ, ଅନେକ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଭାସ ଭାବରେ ଉପଜିଥିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲିଥିବା—ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା।