ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉପମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି—ଏକ ମଠି ମାନେ ମାଟିର ପାତ୍ରକୁ ଯଦି ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯିବା, ତେବେ ତାହାର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ କିଛିଁ ଚଳିବା ନାହିଁ, ବଦଳିବା ନାହିଁ—ଏହିପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଯେତେବେଳେ ଆନ୍ତରିକ ଚେତନା ଏହି ଅନୁଭବମୟ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେଠାରେ ଚେତନା ଓ ଜଡତା ଉଭୟ ରହିଥାଏ—ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ରୂପ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଉଭୟରେ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ଚେତନା ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ପାଷାଣ ଉପରେ ଭୂତ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚିତ୍ତସ୍ୱରୂପ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତ୍ରିଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଏ; ସେଇ ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ତାହାର ଅଗ୍ନିତ୍ୱ ରୂପ କେବେ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ; ସେଠି ସବୁକିଛି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଗ୍ନି ପୋଡ଼େ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଜଗତର ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ରନ୍ଧେ। ଏହି ଅଗ୍ନି ପୋଡ଼େ ନାହିଁ, ଏହା ଦ୍ୟୁତିମୟ ଓ ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ; ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାରୁ ଆଦିହୀନ, ପରମ ଦୀପକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ କଦାଚିତ୍ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ, ବିପୁଳ କାଳ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦୀପକ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଏହା ଅନୁଭବର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ହୃଦୟ ଗୃହର ଭିତରେ ଦୀପ; ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦାତା, ଅନନ୍ତ, ସେଇ ଆଲୋକ ପରମ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଆଲୋକରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ। ଲତା, ଗୁଛ, ଅଙ୍କୁର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିହୀନ ଉପାଦାନରେ ଏହି ଚେତନା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଅଛି; ତାହାର ରୂପ ଉନ୍ନତିର ଅନୁଭବ, ଏବଂ ତାହାର ଆଲୋକ ଅନୁଭବର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି। ସ୍ୱ-ଚେତନା ଦ୍ୱାରା କାଳ, ଦିଗ, କ୍ରିୟା, ସତ୍ତା ଓ ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ ଏହି ଆତ୍ମା ପ୍ରଭୁ, କର୍ତ୍ତା, ପିତା, ଭୋକ୍ତା ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହି ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ। ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେଇ ଏହି ସଂସାରର ଅଳ୍ପାଙ୍ଗ ରତ୍ନପେଟି, ଯାହା ମାପ, ମାପକ ଓ ମାପ୍ୟର ସାର; ସଂସାର ଏହି ଚେତନାରେ ଅଛି। ସେଇ ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଗତରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଯେତେବେଳେ ସଂସାର ତାହାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ, ସେଠି ସେଇ ପରମ ରତ୍ନ ଅଟୁଟ ରହେ। ଏହା ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ ଥିବାରୁ ଏହି ଅନ୍ଧକାର; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଥିବାରୁ ଏହି ଆଲୋକ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଏହି ଚେତନା ଅନୁଭବ ଭାବେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ ଥିବାରୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିତ ହୁଏ। ଏହି ପର୍ବତ ଦୂର, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଭାବେ ଏହି ଦୂର ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନୁଭୂତିରେ ଏହି ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହା ପର୍ବତ ଓ ଅଣୁ ଉଭୟ ଅଟୁଟ। ଯାହା ଜଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଏହିପରି, ପର୍ବତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର କୌଣସି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ—ମେରୁର ମହତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅଣୁରେ ଅଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅଭିରୂପକୁ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ, ଏହିପରି ଏକ ଯୁଗର ଅଭିରୂପକୁ ‘ଯୁଗ’ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି ଖେଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ନଗର ମନରେ ଅଛି। ଏକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗର୍ଭରେ ଏକ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ଏକ ବଡ଼ ନଗର ତିଆରି ହୁଏ। ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର, ନଗର, ଯୁଗ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ ଅଣୁରେ ଅଛି, ସେଠି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱ କେମିତି ହୁଏ? ‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏହା କରିଥିଲି’—ଏହି ଚିନ୍ତା ମନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନର ଭ୍ରମରେ। ଦୁଃଖରେ ସମୟ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ଲାଗେ; ସୁଖରେ ସମୟ ହମେଶା ହଳକା ଲାଗେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତିକୁ ବାରୋଟି ବର୍ଷ ହେବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। ମନରେ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ—ତାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯେପରି ସୁନାରେ କଙ୍କଣ ରୂପ, କିମ୍ବା ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ। ଏଠି କୌଣସି ଞିମିଷ, ସମୟ ମାପ, ସମୀପତା କିମ୍ବା ଦୂରତା ନାହିଁ; ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ତ ଆଭାସର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର, ସମୀପ ଓ ଦୂର, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଯୁଗ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ଚେତନା ପଟଳ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେପରି କୌଣସି ଭାଗ ନାହିଁ। ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା; ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ, ସେ ଏହାଠାରୁ ପରେ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଅଛି, କାରଣ ଦେଖାଯିବା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଙ୍କଣ ରୂପର ଅନୁଭବ ରହିଥାଏ, ସୁନା ଅନୁଭବ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେ ଶିଳ୍ପ ଅଛି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ କଙ୍କଣ ରୂପ ଅନୁଭବରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ସେଠି କେବଳ ସୁନା ରହିଯାଏ; ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ସବୁ ସଫା ହୁଏ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସେଇ ସବୁ ଥିବାରୁ ସତ୍ୟ; ଧରିବା କଷ୍ଟ ଥିବାରୁ ଅସତ୍ୟ; ଚେତନା ଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନମୟ; ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅସମ୍ଭବ, ସେଠି ଜଡ ଭାବିତ। ଏହି ଆତ୍ମାରେ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସେଇ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି କେମିତି ବାତାସ କିମ୍ବା ଗଛ ରୂପେ ଜଗତର ମାପ ହେବ? ଏହିପରି, ମାୟାମୃଗ ଜଳ ଦେଖିବା ପରି, ଏହି ଜଗତ ଯେଉଁଠି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବରେ। ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଅସ୍ତି କିମ୍ବା ନାସ୍ତି—ସେଠି ଦେବାଳୟ ଓ ଏହାଦିର ବିଚାର କେମିତି? ଯେପରି ମାୟା ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ସୁନା ଚମକେ, ସେପରି ଚେତନା ଓ ତାହାର ବିଷୟ ଅଲଗା ନକରିଲେ ଏହି ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେବେ ଏହା କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ?