ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଗଭୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାର, ସେଉଁଠି ସେ ଏକମାତ୍ର ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ; କାରଣ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗମ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସଦାବର୍ତ୍ତମାନ। ସେ ଏକ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା ହେବାରୁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଅନେକ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକର ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତରଙ୍ଗ, ସେଗୁଡ଼ିକି ଏହି ମହାଚେତନା ସାଗରର ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଜଳର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚେ, ତେଣୁ ଏହି ଚେତନାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିତ। ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରାଯାଏନାହିଁ, ଏହି ଚେତନା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ; ତଥାପି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଅନୁଭୂତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମେ ହେଉଛି; ତୁମେ ମୁଁ ହେଉଛ; ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଚେତନା ଆକାର ଧାରଣ କରି ମୁଁ ତୁମେ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନଏ। ଯେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ଭାବର ମୂଳ ଚେତନାରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ନ ‘ମୁଁ’, ନ ‘ତୁମେ’, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, କିଛି ଅଲଗା ଅଛିନାହିଁ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାଏନାହିଁ, ଅନେକ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଯାଏ ମନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦୂରତା ମାତ୍ର ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ସେ ଯାଉଥିବା ପ୍ରତୀତି ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଯାଏନାହିଁ; ଆସୁଥିବା ପ୍ରତୀତି ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଆସେନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେ କେଉଁଠିକୁ ଯିବ? ଯେପରି ଛୁଆ ମାଆର ଛାୟା ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଏହି ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅନନ୍ତ, ଯେଉଁଠି ସେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ କ୍ରିୟାର କାରଣ, ସେଉଁଠି କେଉଁଠିକୁ ଯିବ? ମଟିର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି ଏକ ଘଡ଼ାକୁ ଯେଉଁଠିକି ନେଇଯିବାଯାଏ, ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ; ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ। ଜ୍ଞାନ ଯେତେବେଳେ ଅନୁଭୂତି ଆଧାରିତ ଆତ୍ମାରେ ବିରାଜ କରେ, ସେଉଁଠି ଚେତନା ଓ ଜଡତା ଦୁହିଁ ଥାଏ, ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅବସ୍ଥା। ଚେତନା ରୂପ ଜଡ ଓ ସଚେତନ ଉଭୟର ସାର୍ଥକତାରେ ଏକତା ଆସିଲେ, ସେଉଁଠି କେବଳ ଚେତନା ଅଛି, ଯେପରି ଭୂତାବିଷ୍ଟ ଶିଳା। ଏହି ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଚେତନା ଆକାଶରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ପରମ ଅଣୁ ରୂପେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ତାହାର ଅଗ୍ନିମୟ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରିନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ତଥାପି ସେ ଦହେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଜଗତର ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପାକାଏ। ଅଗ୍ନି ଦହେନାହିଁ, ତଥାପି ତାହା ଦୀପ୍ତିମାନ, ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ; ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅନାଦି, ପରମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତାହାର ମୂଳ ଗୁଣ କଦାଚିତ୍ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ବହୁ ସୃଷ୍ଟି-ଲୟ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦୀପ୍ତି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଅଗମ୍ୟ, ଅନୁଭୂତି ରୂପ, ହୃଦୟ ଗୃହର ଦୀପ; ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଦାତା, ଅନନ୍ତ, ଏହି ଆଲୋକକୁ ପରମ ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଆଲୋକରୁ ଏମିତି ଦୀପ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ମନ ଓ ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରେ। ଲତା, ଜଡି, ଅଙ୍କୁର ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟହୀନ ଜୀବରେ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଅଛି; ଏହାର ଆକାର ଉନ୍ନତିର ଜ୍ଞାନ ଭାବ, ଏବଂ ଏହାର ଆଲୋକ ଅନୁଭୂତିର ଗୁଣ। ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା କାଳ, ଦେଶ, କ୍ରିୟା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱଭାବକୁ ଏହି ଚେତନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ସେ କ୍ରିୟାଶୀଳ, ସେ ପିତା, ଭୋକ୍ତା, ଏବଂ ଆକାଶ ଭଳି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଅଭିନ୍ନ ଅଛି; ଏହା ହେଉଛି ଜଗତର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଣିକୋଠି, ଯାହାର ସାର ମାପ, ମାପକ ଓ ମାପ୍ୟ; ଏହି ଚେତନାରେ ଜଗତ ଅଛି। ସେ ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚମକେ; ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଚେତନା ପରମ ମଣି ଭାବରେ ରହେ। ଏହି ଚେତନାକୁ ବୁଝିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ତେଣୁ ଏହା ଅନ୍ଧକାର; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ତେଣୁ ଏହା ଆଲୋକ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଏହା ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ ଥିବାରୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିତ। ସେଇ ପର୍ବତ ଦୂର, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗମ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଭାବେ ସେ ଦୂର ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହେବାରୁ, ସେ ପର୍ବତ ଓ ଅଣୁ ଉଭୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯାହା ଜଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଚେତନା ମାତ୍ର; ତେଣୁ ପର୍ବତ ଓ ଏହାଦିର କୌଣସି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ, ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତର ମହାନତା ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ‘ମୁହୂର୍ତ୍ତ’ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି, ଏକ ଯୁଗର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ‘ଯୁଗ’ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି ଖେଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମନରେ ଏକ ବିଶାଳ ସହର ଅଛି। ଏକ ଶୁଭ୍ର ଦର୍ପଣରେ ଏକ ବଡ଼ ସହର ତିଆରି ହେଉଥିବା ଭଳି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗର୍ଭରେ ଏକ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପର୍ବତ, ସାଗର, ସହର, ଯୁଗ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦ୍ୱଇତ କିମ୍ବା ଏକତା କିପରି ହେବ? ‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏହା କରିଥିଲି’ ଭାବନା ମନରେ ଆସେ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍୵ପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି। ଦୁଃଖରେ ସମୟ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ଲାଗେ; ସୁଖରେ ସେ ସବୁବେଳେ ହାଲୁକା। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଲାଗିଥିଲା। ମନରେ ଯେଉଁ ଧାରଣା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ—ସେ ଚମକେ, ଯେପରି ସୁନାରେ କଙ୍କଣ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ।