ମୁନିବର, ଧନ, ଦେହ, ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଚେଷ୍ଟାର ଉପଯୋଗ କ’ଣ? କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ କାଳ ସବୁକିଛିକୁ ସଂହାର କରିଦିଏ। ଏହି ଶରୀର ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଗଠିତ, ଭିତର ବାହାରୁ ଏହି ନଶ୍ୱର ଦେହ କେବଳ ଧ୍ଵଂସ ପାଇଁ ହିଁ ତିଆରି—ଏଠାରେ କ’ଣ ଆନନ୍ଦ ମିଳିପାରେ? ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ ଏହି ଦେହ ଆତ୍ମା ସହିତ ଯାଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଏପରି ଅକୃତଜ୍ଞ ଦେହ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେମିତି ଆସ୍ଥା ରଖିପାରିବେ? ଏହି ଦେହ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର କାନର ଛଡ଼ା ପରି କମ୍ପିତ, ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ନାଜୁକ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର; ଏହା ମୋତେ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ଏହି ଦେହ ନରମ ପତ୍ର ପରି, ବାୟୁରେ କମ୍ପିତ, ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଶିଥିଳ; ଏହା କଠିନ ଓ ନିରସ, ତେଣୁ ଏହା ଆକାଂକ୍ଷାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଖାଇ ବେପରୁଆ ହୋଇ, ଏହି ପତ୍ରସଦୃଶ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଧ୍ଵଂସ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ଦେହ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ, ପୁନଃପୁନଃ ସେଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଦେହ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଅନେକ ଦିନ ଶକ୍ତି ଉପଭୋଗ କରି, ଧନ ଓ ବିଭବର ସେବା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହ କେବେ ବଡ଼ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏନାହିଁ—ତେଣୁ ଏହାକୁ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରିବି? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦେହ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ; ଏହି ଦେହ ଉପଭୋକ୍ତା କି ଦରିଦ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକେ ପରି। ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଭରେ, ତୃଷ୍ଣାର ଗୁହାରେ, ଏହି ନିର୍ବାକ କୁମ୍ଭୀର ସଦୃଶ ଦେହ ଶୁଇଁ ରହିଛି, ମୁକ୍ତି ସମୀପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ଦେହର ଗଛ ପରି ଟୁକୁଡ଼ା ସବୁ ପୁନଃପୁନଃ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଲୋକ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି। ଦୀର୍ଘଦିନିଅ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅପମାଙ୍କ ଫଳରେ, ବିବେକୀ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ମାଂସପିଣ୍ଡର କିଛି କାମ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ କାଦିର ଗହ୍ୱରେ ପଡ଼ି ବେଗରେ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହର ବେଙ୍ଗ ବେଗରେ ଚାଲିଯାଏ—କେଉଁଠି କିପରି ଯାଏ, କେହି ଜାଣିନାହିଁ। ଶରୀର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସାର; ଦେହର ଚଞ୍ଚଳ ବାତାସ ଧୂଳିର ପଥରେ ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ମହାନୁଭାବ, ବାୟୁ, ଦୀପ ଓ ମନର ଗତି ଆସିଯିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେହର ତୀର ଗତି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଓ ଜଗତ ଉପରେ ଆଶା ରଖନ୍ତି, ମୂଡ଼ତାର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଭାବନ୍ତି—‘ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ’—ହେ ମୁନି, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନ, ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାର ସୁଖରେ ଅନେକ ଦୋଷ ଅଛି, ଏହି ସବୁ ଦେହରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି। ଆମେ ଆତ୍ମ-ଅଭିମାନର ଚାଳ, ଦେହ ଆସକ୍ତିର ଶୋଭାମୟ ଦାନବୀ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛୁ। ବିବେକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଏହି ଦେହ ଆସକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ, ମାକଡ଼ି ଚକ୍ଷୁ ସଦୃଶ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ—ହାୟ, କେତେ ଏକାକୀ ଓ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥା! ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ନାଶ ହୋଇଛି, ସତ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—କି ଅଜବ ଯେ, ଲୋକମାନେ ଏହି ଦାଗଧ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଉଛନ୍ତି। ଝରଣାର ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେପରି କିଛି ଦିନରେ ଖସିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ପତ୍ର ସହଜରେ ଖସିଯାଏ। ଏହି ଦେହ ଅତିକାଳ ଟିକି ରହେନାହିଁ, ସମୁଦ୍ରର ବୁଡ଼ିବୁଡ଼ି ପୁଣି ଫୁଲା ପରି, ଅର୍ଥହୀନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ଅବ୍ୟର୍ଥ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହି ଦେହ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମରେ ବିକୃତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ରଖେନି, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ, ଶରଦ୍ ମେଘ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରରେ ସ୍ଥିରତା ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଦେହ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖମୟ, ପତ୍ରସମାନ, ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ବଳ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ହାରିଥିବା, ଛଳନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଛି। ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଜନ୍ମ ମିଳିଲାପରେ, ଦାୟିତ୍ୱର ତରଙ୍ଗ ଓ ଅସ୍ଥିର ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ, ଶିଶୁକାଳ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ଶିଶୁବୟସରେ ଅଶକ୍ତି, ବିପଦ, ତୃଷ୍ଣା, ନିର୍ବାକତା, ମନ୍ଦ ଧାରଣା, ଲୋଭ, ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କ୍ରୋଧ, କାନ୍ଦିବା, ନିର୍ଦୟତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶିଶୁକାଳ ହାତୀକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରାଯିବା ପରି ବନ୍ଧନ। ଶିଶୁବୟସରେ ଯେ ଚିନ୍ତା ହୃଦୟକୁ ଫାଟିଦିଏ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ଅପମାନ କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏତେ ଗଭୀର ଚେଦନା ଦେଉନାହିଁ। ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଚରିତ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ, ପଶୁପରି ଦୁଃଖ ଦିଏ—ଏହା ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଏପରି ଗଢ଼ିଆ ଅଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭିତରେ, ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତାରେ ଯେଉଁ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଯାଏ, ସେଠାରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳିପାରିବ? ଶିଶୁକାଳରେ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେ ଭୟ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ମନ୍ଦତା ରହିଛି, ସେଉଁ ଦୁଃଖକୁ କିଏ ଜାଣିସୁଣି ଭୋଗିବାକୁ ଚାହିଁବ? ଖେଳ, ଅନୁଚିତ ବିନୋଦନ, ଅର୍ଥହୀନ କାମନା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାରେ ଶିଶୁ ମହା ମୋହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅପମାନରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଚିନ୍ତାର ବିକଳ୍ପ, ଅନୁଚିତ ବିନୋଦନ ଓ ଅଲଭ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ଶିଶୁକାଳ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଶିଖ୍ୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନା—ଏହି ସବୁ ଶିଶୁବୟସରେ ଅଛି, ଗଭୀର ଜଳରେ ମଗ୍ନ ମଗର ପରି। ଯେଉଁମାନେ ଅବିବେକୀ, ଶିଶୁବୟସକୁ ଆନନ୍ଦମୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହି ମୂଡ଼ ଓ ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ନିନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁଠାରେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଅନେକ ବିକ୍ଷେପରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠାରେ ତିନି ଲୋକର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମନ ଚଞ୍ଚଳ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସରେ ଏହା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ।