ଏହି ସୁନ୍ଦର ଗାଥାରେ, ଏକ ପରମ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଋଷି ଦୟାଳୁ ମେଘର ନିମନ୍ତେ କହିଲେ: “ମେଘ ସଦୃଶ ମହାନୁଭାବ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ମୁଁ ସିଂହ ଭଳି ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ନିୟମିତ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି। ହେ କମଳନୟନ, ଯେ ପରମାତ୍ମା ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ସେହି ଭାବରେ ତୁମର ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ଉଦ୍ବୋଧିତ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ଏହା ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ୟଥା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ବସିଥାଏ; ଏହିପରି ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କିଛି ଅନୁଭବ ହେଉଛି, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ସାର; ଏହି ଚେତନା ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଏହା ଅତିତ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ କିଛି ନୁହେଁ ଏବଂ ଅନନ୍ତ; ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ସବୁକିଛି ଉପଭୋଗ କରେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନାର ଅଣୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ ଏକ ଅନେକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗହଣା ସୁନାରୁ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଣୁ ହେଉଛି ପରମ ଆକାଶ, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ବସିଛି। ଏହା ଯଦିଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, କେବେ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯିଏ କହେ ଯେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ନାହିଁ, ସେ ମୂର୍ଖ। ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ସେଠାରେ କେବେ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଥାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ଗୁପ୍ତ ଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ କର୍ପୂର ଲୁଚିଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଘନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ବସିଛି; ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିତ, ନିର୍ମଳ ଓ ନିରନ୍ତର। ଏହି ଏକ ହେଉଛି, ତଥାପି ଅନେକ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆତ୍ମା; ସେଇ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଅନେକ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଚେତନାର ମହାସାଗରର ସନ୍ତାନ; ଯେପରି ଜଳର ସ୍ୱଭାବରୁ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଚେତନାରେ ଚଳିତ। ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶର ଆକାର ଧାରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଜଣାଯାଏବୋଲି, ଏହା ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆକାଶ ଭଳି ଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭାବନା ଆସିଲେ ମୁଁ ତୁମେ ହୋଇଯାଏ, ତୁମେ ମୁଁ ହୋଇଯାଅ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରସାରିତ ଚେତନା ଆକାରରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ଭାବ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମେ, ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ରହି ନଥାଏ, କିଛି ଅଲଗା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା ଯିଏ ଯାଏ ମଧ୍ୟ ଯାଏ ନାହିଁ; ଅସଂଖ୍ୟ ଯୋଜନା ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦୂରତା ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଅଛି। ସେ ଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାଏ ନାହିଁ, ଆସିଥିବା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆସେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଆକାଶରେ ବସିଛି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବସିଛି, ସେ କେଉଁଠି ଯିବ? ଯେପରି ଛୁଆ ମାଆର ଛାତି ଭିତରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାପ୍ତିକ୍ଷେତ୍ର ଅସୀମ ଓ ଅନନ୍ତ, ଏହା ସବୁ କାମର କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଭିତରେ ଅଛି, ତେଁ କେଉଁଠି ଯିବ? ଯେପରି ଏକ ମାଟିର ଘଡ଼ାକୁ ମୁହଁ ଆଟି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତର ଆକାଶ ଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏପରି। ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ଚେତନା ଅନୁଭୂତି ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ, ଚେତନା ଓ ଜଡତା ଉଭୟ ଥାଏ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟତା। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଜଡ ଓ ଚେତନ ଦୁଇଁରେ ଏକତା ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେବଳ ଚେତନା, ଯେପରି ଶିଳାରେ ଭୂତ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଏହି ପରମ ଆକାଶ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅଣୁରେ ଗଠିତ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତ୍ରିଜଗତ୍ ଏହା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଓ ନଶ୍ୱର। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ, ତାହାର ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୋଡ଼େ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସଂସାରର ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ରନ୍ଧେ। ଅଗ୍ନି ଭଳି ଜ୍ୱଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୋଡ଼େ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆକାଶଠାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନା ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଚେତନାରୁ ଆଦିହୀନ, ପରମ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ମହାକାଳ ଯାଏଁ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ, ହୃଦୟର ଗୁହାର ଦୀପ; ସବୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦାତା, ଅନନ୍ତ, ସେଇ ଆଲୋକ ପରମ। ଏହି ଆଲୋକ ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଉଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଲତା, ଗଛ, ଅଙ୍କୁର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟହୀନ ଜୀବରେ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହାର ଆକାର ଉନ୍ନତିର ଅନୁଭୂତି, ଏବଂ ଏହାର ଆଲୋକ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ। ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା କାଳ, ଦିଗ, କ୍ରିୟା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ ଏହି ଆତ୍ମା ସ୍ୱାମୀ, କର୍ତ୍ତା, ପିତା, ଉପଭୋକ୍ତା; ଏବଂ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଅଖଣ୍ଡ ରହିଥାଏ; ଏହି ଜଗତର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଣିପେଟି, ଯାହାର ସାର ମାପ, ମାପକ ଓ ମାପ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଏହି ଚେତନାରେ ବସିଛି। ଏହି ଏକାକି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଯେତେବେଳେ ଜଗତ୍ ଏହି ଭିତରେ ଏକତା ହୁଏ, ସେଠି ଏହି ଅତିଶୟ ମଣି। ଏହି ଧ୍ୟାନ ଧରିବା କଠିନ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନ୍ଧକାର, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଥିବାରୁ ଏହା ଆଲୋକ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଏହା ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଥିବାରୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିତ। ଏହି ପାହାଡ଼ ଦୂର, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରାପ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଭାବେ ଏହା ଦୂର ନୁହେଁ।