ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଅନ୍ଧାରା ରାତିରେ, ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦେମନୀ ରାତ୍ରିବାସିନୀ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“କିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦ୍ରଶ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ତିନି କାଳ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତ କୁ ନିଜ ଭିତରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ କରି ରହେ? କିଏ ଯାହା ଭିତରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତ୍—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସମାନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଗଛ ଅଣୁରେ ରହେ? କିଏ ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ଏକ ନିରାକାର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ—ଯେପରି ଅଣୁ ତୁରନ୍ତ ଗଛ ହୁଏ, ଏବଂ ଗଛ ପୁନି ଅଣୁ ହୁଏ? ହେ ରାଜା, କାହା ଭିତରେ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ଶିଖରମାନେ, ଏକ ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ବା ବଡ଼ ମେରୁ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ? କିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପରେ ବିସ୍ତାର କରିଛି? ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଦମ୍ଭ କର, ନାଶ କର, ରକ୍ଷା କର? କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା ହୁଏ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ସମଦର୍ଶୀ ନୁହଁ—ମୋତେ କୁହ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଶାନ୍ତି ପାଉ। ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ମନର ପଦ୍ମରେ ତୁଳସୀ ଶିଶିର ଭଳି ଶେଷ ହେଉ, ଏହି ମୂଳ ସନ୍ଦେହ ଯଦି ନଶେନାହିଁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କଥା କେବେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ପଦେ ପଦେ ଏହି ସନ୍ଦେହର ଶାନ୍ତିକୁ ଦେଖାଅନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଦୂତର ପେଟର ଅଗ୍ନିରେ ଏକ ଖଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ହେଯିବ। ତା’ପରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏବଂ ଏଠାର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋର ଭୋକରେ ଉପସ୍ଥ କରି ଦେଖିଦେବି। ଏହା ଏପରି ହେବ, ଯେପରି ଭଲ ରାଜା ଶାସନ କରେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଭାବେ, ଅତି ଆନନ୍ଦ ମୂର୍ଖଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ନାଶକାରୀ। ଏଭଳି କହି, ମେଘ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେମନୀ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଭିତରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଶରତ ମେଘ ଭଳି ନିର୍ମଳ। ଏହି ମହା ରାତିରେ, ମହା ଅରଣ୍ୟରେ, ମହା ଦେମନୀ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିବା ପରେ, ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା! ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସିସ୍ଟମାଟିକ ଭାବରେ ସମାଧାନ କରିଦେବି, ଯେପରି ସିଂହ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥାଏ। ହେ କମଳନୟନେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛ, ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ବୋଧନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାଷାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ। କାରଣ, ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଏହି ପରମ ଚେତନାର ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ୟଥା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ; ଏଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଛି ନାହିଁ ଭଳି ମଧ୍ୟ। ଏହି ଚେତନା କିଛି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ଭାବେ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ, ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ କିଛି ନୁହଁ ତଥାପି ଅନନ୍ତ; ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବାରୁ ସବୁ ଉପଭୋଗ କରେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ଉପଭୋଗ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ ଏକ ଅନେକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସୁନାରୁ କଙ୍କଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଣୁ ପରମ ଆକାଶ, ଆକାଶଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ; ଯିଏ ବୋଲିଥାଏ ଯେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ନାହିଁ, ସେ ପାଗଳ ଭାବାଯାଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଯୁକ୍ତିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ କୁହିଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ଲୁଚିଥିବା କପୂର ଭଳି ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଘନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅତୀତ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ। ସେ ଏକ ଓ ଅନେକ ଦୁହେଁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମା; ସେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ତିନି ଲୋକର ତରଙ୍ଗମାନେ ଚେତନା ମହାସାଗରର ସନ୍ତାନ; ଯେପରି ପାଣିର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଚକ୍ର ଘୁରେ, ସେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶର ଆକାର ଧାରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ତେଣୁ ସେ ଶୂନ୍ୟ ନୁହଁ, ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମେ ହୁଏ, ତୁମେ ମୁଁ ହୁଏ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହି ବିସ୍ତୃତ ଚେତନାର ମହା ଆକାର ଧାରଣ କରି। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କୁ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ଭାବର ଚେତନାରେ ଲୟ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ତୁମେ, ମୁଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ରହିନଥାଏ, କିଛି ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ନାହିଁ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାଏନାହିଁ; ଅନେକ ଯୋଜନା ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଚଳିନାହିଁ, କାରଣ ଦୂରତା ମାତ୍ର ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହା ଯାଏନାହିଁ, ଯଦିଓ ଯାଇଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଆସେନାହିଁ, ଯଦିଓ ଆସିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ସ୍ଥାନ ଓ କାଳରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେଉଁ ଅସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିବା ଉଚିତ୍, ସେଉଁଠି ଦେହରେ ଅଛି, ତେବେ ଏହା କେଉଁଠି ଯାଏ? ଯେପରି ଶିଶୁ ମାଆର ଶୋଣିତ ଗହ୍ବରରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବିଶାଳ ଦିଗ ଅକ୍ଷୟ ଏବଂ ସମୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଭିତରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ତେବେ ସେ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଏକ ମାଟିର ଘଡ଼ାକୁ ମୁହଁ ଛେପି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେଲେ ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ ଚଳେନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭୂତି ଆଧାରିତ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଚେତନା ଓ ଜଡତା ଦୁହେଁ ଅଛି; ଏହିଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଛି।