ଏକ ଗଭୀର ରାତିରେ, ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୃଢ଼ ଦେହି ରାକ୍ଷସୀ ନିଜର ଗଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "କେଉଁଠି ସେ ଅଣୁ ଅଛି, ଯାହା ସ୍ୱାଦହୀନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସ୍ୱାଦିତ? କେଉଁଠି ସେ ଅଣୁ, ଯାହାକୁ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କିଛି ଏହାରେ ଆଧାରିତ ରହିଛି? କେଉଁଠି ସେ ଅଣୁ, ଯାହା ନିଜକୁ ଲୁଚାଇପାରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଲୁଚାଇ ଦେଉଛି? କେଉଁଠି ଏହି ଅଣୁର ବିଧିରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଏକ ତଥ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ? ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଅଣୁ କଣ, ଯାହା ଅଂଶହୀନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ହଜାର ହାତ ଓ ହଜାର ଆଖି ଅଛି? କଣ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କଣ ଏକ ମହାୟୁଗ, କିମ୍ବା ଶତ ଶତ ମହାୟୁଗ? କେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଅଣୁ ଅଛି, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଜର ଭିତରେ ଗଛ ଭଳି ବସିଛି? ବିଜରୁ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଏହିଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ? କେଉଁଠି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି, ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଯୁଗ ଅଛି, ଯେପରି ଜୀବନ ଜୀବର ଭିତରେ ଅଛି? କିଏ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନ ନିର୍ଭର କରି? ଦୃଶ୍ୟ ଧନ ପାଇଁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ନିଜ ସ୍ୱୟଂକୁ ଦେଖିପାରେନି, ଯେପରି ଆଖି ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେନି। କିଏ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଏକତାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଖେନି? କିଏ ଆତ୍ମା, ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ଯେପରି ସୁନା କଙ୍କଣ ଭିତରେ ବ୍ୟାପି ଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ତିନିଟି ଏହାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ? କାହିଁକି କିଛି ଅଲଗା ରହିନଥାଏ, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଏବଂ କାହାର ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରର ଫେନ ଭଳି? ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଏକତା ଅଛି, ଯାହା ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଶର୍ତ୍ତରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଉଭୟ ହେଉଛି; କାହିଁକି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଲଗା ରହିନଥାଏ, ଏହା ବଡ଼ ସାଗରରେ ପାଣି ଭଳି ଲୟ ହୋଇଯାଏ? କିଏ ନିଜ ଭିତରେ ଆତ୍ମା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୃଶ୍ୟ—ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ତିନି କାଳର ସମସ୍ତ ଚେତନା—ସ୍ଥାପିତ କରି, ଅଙ୍ଗର ଭିତରେ ବିଜ ଭଳି ଅନ୍ତସ୍ଥ ରହେ? କାହା ଭିତରେ ଏହି ବିଶାଳ, ଚଞ୍ଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସମାନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ବିଜ ଭିତରେ ଗଛ ଭଳି? କିଏ ଉଦିତ ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଉଦିତ ହୁଏ, ରୂପହୀନ ଏକତାର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ, ଯେପରି ବିଜ ଶୀଘ୍ର ଗଛ ହୁଏ, ଏବଂ ଗଛ ପୁନି ବିଜ ହୁଏ? ହେ ରାଜା, କାହା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦରାଚଳର ଶିଖର ଏକ ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁର ଗର୍ଭରେ କିମ୍ବା ବଡ଼ ମେରୁର ଭିତରେ ଅଛି? କିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଅନେକ ରୂପରେ ବିସ୍ତାର କରିଛନ୍ତି? କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଦମ୍ଭ କର, ଧ୍ୱଂସ କର, ରକ୍ଷା କର? କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ସମତାରେ ଅଛ, କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ସତ୍ତା ହୁଏ? ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ସମଦର୍ଶୀ ନୁହଁ—ମୋତେ କୁହ, ଯାହାଁ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଲି ଯାଉ, ପଦ୍ମମୁଖୀ ମନର ତଳେ ଶିଶିର ବିନ୍ଦୁ ଭଳି। ଯଦି ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୂଳରେ ଦୂର ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କଥା କେବେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ପଦେ ପଦେ ଏହି ସନ୍ଦେହର ନିବୃତ୍ତିକୁ ନେଇ ନ ଚାଲ, ସଠିକ୍ ବୁଝାମଣା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ହାଲୁକା କରି ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାକ୍ଷସୀର ଆଗ୍ନିର ଇଂଧନ ହେବ, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମକୁ ଦହି ଦେବ। ତାପରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେକୁ ମୋର ଭୋକରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭକ୍ଷି ଦେବି। ଏହା ଏପରି ହେବ, ଯେପରି ଭଲ ରାଜା ଶାସନ କରିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଭାବେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ମୂଢ଼ଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ବିନାଶକାରୀ। ଏଭଳି କହି, ବିଶାଳ ମେଘ ଭଳି ଗଭୀର ଧ୍ୱନିରେ, ରାତିର ନିବାସିନୀ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ନିର୍ମଳ ହେଲେ, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଭଳି ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ। ଏହି ମହାପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସେଠାରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଶୁଣ, ମେଘ ସଦୃଶେ! ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସିସ୍ଟମାଟିକ୍ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି, ସିଂହ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀକୁ ଯେପରି ଦଳିଦେଉଛି। ହେ କମଳନୟନେ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛ, ଏହି ଭାଷାରେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ବୋଧନ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ମନର ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ; ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ସେଇ ଚେତନାର ଅଣୁ ଭିତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭଳି ଅଛି; ଏହିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ନାହିଁ ଭଳି। ଏହି ଚେତନା ଅଣୁ କିଛି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିର ସାର ଭାବେ ଅଛି, ଏହିପରି ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଜ ଧର୍ମ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ କିଛି ନୁହେଁ ଏବଂ ଏହା ଅସୀମ; ଏହା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ କରେ, ତଥାପି କିଛି ନୁହେଁ। ଚେତନାର ଅଣୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବରୁ ଏକ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭଳି, ସୁନାରୁ କଙ୍କଣ ଭଳି। ଏହି ଅଣୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକାଶ, ଆକାଶଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ମନ ଓ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ, ତଥାପି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ବସିଛି। ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହା କଦାପି ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ତାହା ନାହିଁ ବୋଲି କହିବା ପାଗଳପନି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଯୁକ୍ତିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହିନ୍ନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଅକାଶରେ କପୂର ଭଳି ଲୁଚିଛି। ସେଇ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଘନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ, ନିର୍ମଳ ଓ ସଦାବସ୍ଥିତ।