ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀରେ, ଏକ ଗମ୍ଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କିଏ? କିଏ ଏହି ଖଗୋଳ ଓ ତାହାର ଉପାଦାନମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଧର୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି? କିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱର ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଭଣ୍ଡାର, ଏବଂ ଯାହାର ଭଣ୍ଡାରରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି? ଏଠିରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ସେ କ’ଣ ଏମିତି ଏକ ଅଣୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁହିଁଟି ଅଛି, ଯାହା ଥାଏ ଓ ନଥାଏ ମଧ୍ୟ? ସେ କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ଦୂର ଓ ନିକଟ ଦୁହିଁଟି ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି, ଏବଂ ନିଜେ ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ସ୍ୱରୂପ? ସେ କ’ଣ ଏମିତି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଯାହା ଏକ ଯୁଗ ସମାନ, ଏବଂ କ’ଣ ଏମିତି ଯୁଗ, ଯାହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି? କ’ଣ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ, କ’ଣ ଜାଗୃତ ଏବଂ ଅଜାଗୃତ ଏକାଥିରେ? ସେ କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବାୟୁ ଓ ନିର୍ବାୟୁ ଦୁହିଁଟି ଅଛି, ଧ୍ୱନି ଓ ନିର୍ଦ୍ଧ୍ୱନି ଅଛି? ସେ କ’ଣ ସବୁ କିଛି ଓ କିଛି ନୁହେଁ? ମୁଁ କିଏ, ମୁଁ କିଏ ନୁହେଁ, ଏହା କ’ଣ? ସେ କ’ଣ ଏମିତି ଉପଲବ୍ଧି, ଯାହା ଶତ ଶତ ପ୍ରୟାସ ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲେ ତାହା କିଛି ନୁହେଁ, ଏବଂ ତଥାପି ସବୁକିଛି ମିଳିପାରେ? କିଏ ନିଜର ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଥାଇଥିବା ବେଳେ ନେଇଯାଏ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯେଉଁଥିରେ ମେରୁ ପର୍ବତ, ତିନି ଲୋକ ଓ ଏକ ଘାସର ଶଳା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ଶତ ଯୋଜନା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ଏକା ଏକା ବିଶ୍ୱ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, କିନ୍ତୁ ଶତ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ? କ’ଣ ଏମିତି ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ-ନାଟକ ଘଟେ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯେଉଁଥିରେ ପର୍ବତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଘଡ଼ା ରହିଛି? ସେ କ’ଣ ଅଣୁ, ଯାହା ନିଜର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମତାକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମ ଦେଖାଯାଏ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ଚୁଲିର ଟିପ୍ପର ଶତମଂଶ ଏବଂ ଏକ ବିଶାଳ ପର୍ବତ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ଆଲୋକ ଦେଇ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦୁହିଁଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ? ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି କ’ଣ ଏହି ଅଣୁରେ ଅଛି? ସେ କ’ଣ ଅଣୁ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରସହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ରସ ଦିଏ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁକିଛିକୁ ଧାରଣ କରେ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯାହା ନିଜକୁ ଲୁଚାଇପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱକୁ ଲୁଚାଇଦିଏ? କ’ଣ ଏମିତି ଉପାୟ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଏକ ତଥ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ରହିଥାଏ? ସେ କ’ଣ ଅଣୁ, ଯାହା ଅଂଶବିହୀନ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ହଜାର ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଛି? କ’ଣ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କିମ୍ବା ଏକ ମହାୟୁଗ, କିମ୍ବା ଶତ ମହାୟୁଗ? କ’ଣ ଏମିତି ଅଣୁ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଶ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଗଛ ମୂଳରେ ବିଜ ଭଳି ବସିଥାଏ? ବିଜରୁ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁକିଛି ଏହିଁ ଅଣୁରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ? କ’ଣ ଏମିତି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଯୁଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେପରି ଜୀବନ ଜୀବରେ ଅଛି? କିଏ କର୍ତ୍ତା ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ କିଛି କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ? ଦୃଶ୍ୟମାନ ଧନ ପାଇଁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ନିଜକୁ ଦେଖେନାହିଁ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ନିଜକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ? କିଏ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଏକତ୍ୱରେ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି, ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଖେନାହିଁ? କିଏ ଆତ୍ମା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୃଶ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେପରି ସୁନା ବାଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଗହନାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ଏବଂ କିଏ ଏହି ତିନିଟିକୁ ଲୟ କରେ? କାହିଁକି କିଛି ବିଶିଷ୍ଟ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଏକତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏବଂ କିଏ ଚାହେଁଲେ ଏହି ତରଙ୍ଗ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ? ସେ ଏକ ଅସୀମ, ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପରିସୀମା ଠାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁଟି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟତା ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ରହିପାରେନାହିଁ, ଏହା ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ଭଳି ଲୟ ହୁଏ। ସେ କିଏ, ଯିଏ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ତିନି କାଳର ଚଳନାକୁ ନିବେଶ କରି ନିଜେ ଅନ୍ତସ୍ଥ ବିଜ ଭଳି ଅଛନ୍ତି? କାହା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିଶାଳ, ଚଞ୍ଚଳ ବିଶ୍ୱ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ଏକ ସମାନ ଭାବରେ ବସିଛି, ଯେପରି ଗଛ ବିଜରେ ଅଛି? କିଏ ଉଠିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଉଠନ୍ତି, ନିରାକାର ଏକତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପରେ, ଯେପରି ବିଜ ଶୀଘ୍ର ଗଛ ହୁଏ, ଏବଂ ଗଛ ପୁଣି ବିଜ ହୁଏ? ହେ ରାଜନ୍, କାହା ସମ୍ପର୍କରେ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦରା ପର୍ବତ ଏକ ପଦ୍ମର ରେଶା ମଧ୍ୟରେ ଅଥବା ମହାମେରୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି? କିଏ ଏହି ଅନେକ ଆକୃତିର ବିଶ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରିଛନ୍ତି? କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଗର୍ଜନ କର, ଧ୍ୱଂସ କର, ରକ୍ଷା କର? କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୁଅଛ? ତୁମେ ସମଦୃଷ୍ଟି ନୁହଁ—ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ ହେଉ। ମୋ ଏହି ସନ୍ଦେହ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ତୁଷାର ଭଳି ଗଳିଯାଉ। ଯଦି ସନ୍ଦେହ ମୂଳରୁ ନ ହଟେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଉପଦେଶ କେବଳ କଥା ହୋଇ ରହିଯିବ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ପଦେ ପଦେ ଏହି ସନ୍ଦେହର ଶମନ କରି ନ ନେଉ, ତେବେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାକ୍ଷସୀର ଅଗ୍ନିରେ ଧାନ୍ୟ ଭଳି ଜଳିଯିବ। ତାପରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଶଣ୍ଡା ଭଳି ଖାଇଯିବି। ଏହିପରି ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ଭଲ ରାଜା ଶାସନ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ଅତି ଆନନ୍ଦ ମୂର୍ଖଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ବିନାଶକାରୀ। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଓ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ରାତିର ଅଧିବାସିନୀ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦେହ ନେଇ, ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଶରଦ ମେଘ ଭଳି ନିରବ ହେଲେ। ବଡ଼ ରାତିରେ, ମହାବନରେ, ଏହି ମହାରାକ୍ଷସୀ କଥା କହିବା ପରେ, ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ମହାପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ଶୁଣ, ମେଘ ସମ ତୁମ ଦେହ ଥିବା ଅଭିନ୍ନେ! ମୁଁ ସିଂହ ଭଳି ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଏକ ଏକ କରି ଉତ୍ତର ଦେବି।