ଏହି କଥା ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟର ଏକ ଗଭୀର ରାତିରେ ଘଟିଥିଲା। ରାକ୍ଷସୀ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧରି, ଦୁଇ ଯୁବକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯଦି ତମେ ଦୁଇଜଣ ମୋ ଦିଆଯିବା ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ତେବେ ତମେ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଇବେ; ନହେଲେ, ଅନ୍ୟଥା କ୍ଷତି ଆଣିବା। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ, ମୁଁ ତମକୁ ମୋ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣନା କରିବିନି।” ସେ ଆଉ କହିଲେ—“ଏକ ମାତ୍ର ଉପାୟରେ, ଯଦି ତମେ ଭାବନାପୂର୍ବକ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକର ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ତେବେ ମୋ ପାଖରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବା। ଏବେ, ରାଜା, ମୋ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକ କହ; ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। ଏହି ସଂସାରରେ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଅପରାଧ ନଥାଏ, ସେ ଅନୁରୋଧ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଥିରେ ବାଧା ଦେବା ନାହିଁ।” ଏପରେ, ରାକ୍ଷସୀ ଏହିପରି କହି ନିଜ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “କହ,” ଏବେ, ରାଘବ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକ ଶୁଣ। “ଏକରେ, ଅନେକରେ, ଅଣୁରେ, ଏବଂ ସାଗରରେ—ଏକ ଅଣୁ ଭିତରେ, ଅନେକ ବିଶ୍ବ ବୁଦ୍ବୁଦ ଭଳି ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଅକାଶ କ’ଣ, ଅକାଶ ନୁହେଁ କ’ଣ, କିଛି ନୁହେଁ କ’ଣ, କିଛି କ’ଣ? ମୁଁ କିଏ, ଏବଂ ତୁମେ କିଏ, ଏଠାରେ ମୁଁ କିଏ? କିଏ ଚଳିଥିବା ବେଳେ ଚଳେନାହିଁ, କିଏ ଦଢ଼ି ରହିଥିବା ବେଳେ ଦଢ଼ି ରହିଅଛି? କିଏ ଜାଗୃତ ଅଟୁ ତଥାପି ପଥର ଭଳି, କିଏ ଆକାଶରେ ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରିୟା କରେ? କିଏ ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଥିରେ ଅଗ୍ନିତ୍ୱ ଛାଡ଼େନାହିଁ, କିଏ ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଥିରେ ଦହେନାହିଁ? ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ ଭିତରୁ ଅଗ୍ନି କେମିତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏ ରାଜା? କିଏ ଅପରିଣାମୀ ଜ୍ଵଳନାର୍ଥୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ତାରା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ? ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଯାଏନାହିଁ, କିଏ ଅନ୍ଧାରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଏ? ଲତା, ଜାଡ଼, ଅଙ୍କୁର, ଅନ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏବଂ ଆଖି ନଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକ କ’ଣ? କିଏ ଅକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଉତ୍ପାଦକ, କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ତାଲିସ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ? କିଏ ବିଶ୍ବର ରତ୍ନ ଭଣ୍ଡାର, ଏବଂ କିଏ ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ବ ଏକ ରତ୍ନ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ଦୁଇଟି ମିଶିଥାଏ? କିଏ ଅଣୁ ଦୂର ଓ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେଇ ଅଣୁ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼? କିଏ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯେଉଁଠି ଏକ ଯୁଗ, ଏବଂ କିଏ ଏକ ଯୁଗ ଯେଉଁଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ? କିଏ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଯାଏ ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ କିଏ ଜାଗୃତ ଯାଏ ଅଜାଗୃତ? କିଏ ନିର୍ବାୟୁ ଓ ବାୟୁ, କିଏ ଶବ୍ଦ ଓ ନିର୍ବାଣ ଶବ୍ଦ? କିଏ ସବୁ ଓ କିଛି ନୁହେଁ, ମୁଁ କିଏ ଓ ମୁଁ କିଏ ନୁହେଁ, ଏବଂ କିଏ ଏହା? କିଏ ଶତ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଲାଭ କରିବା ପରେ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ, ତଥାପି ସବୁ ଲାଭ କରାଯାଏ? କିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱ ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇଥାଏ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ମେରୁ ପାହାଡ଼, ତିନି ଲୋକ ଓ ଏକ ତିନି ପତ୍ର ଶାମିଳ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ଶତ ଯୋଜନା ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ? କିଏ ଅଣୁ ଏକାଇ ବିଶ୍ବ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଶତ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ? କିଏ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ବ ଲୀଳା କ୍ରିୟା ହୁଏ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ପାହାଡ଼ ପରିବାର ଧରିଥିବା ଘଡ଼ି ବସିଛି? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ନିଜ ଅଣୁତ୍ୱ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ତଥାପି ମେରୁର ବଡ଼ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ଚୁଲି ଟିପର ଶତାଂଶ ଅଂଶ, ଏବଂ କିଏ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ଆଲୋକ ଦେଖାଏ, ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ ଦୁଇଟି? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବସିଛି? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ଏକଦମ ରସହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ରସମୟ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରି, ତଥାପି ସବୁକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ନିଜକୁ ଲୁଚାଇବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ବିଶ୍ବକୁ ଲୁଚାଇଥାଏ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ବ ସତ୍ତାରେ ବସିଛି? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ଅଂଶ ନାହିଁ, ତଥାପି ହଜାର ହାତ ଓ ଆଖି? କିଏ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କିଏ ବଡ଼ ଯୁଗ, କିଏ ଶତ ଯୁଗ? କିଏ ଅଣୁ ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ବ ଗଛ ଭଳି ଏକ ମାଟିରେ ବସିଛି? ମାଟିରୁ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଏହି ଅଣୁ ଭିତରେ ବସିଛି। କିଏ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯେଉଁଠି ଏକ ଯୁଗ ବସିଛି, ଜୀବନରେ ଜୀବନ ଭଳି? କିଏ କର୍ତ୍ତା ହେଉଥିବା ବେଳେ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ? ଦୃଶ୍ୟମାନ ଧନ ପାଇଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନିଜକୁ ଦୃଶ୍ୟ କରିଥାଏ; ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବାପରେ, କିଏ ନିଜକୁ ଦେଖେନାହିଁ, ଆଖି ନିଜକୁ ଦେଖେନାହିଁ ଭଳି? କିଏ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବାପରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଏକତାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦେଖେନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଥିଲେ? କିଏ ଆତ୍ମା, ଦେଖିବା କ୍ରିୟା, ଦୃଶ୍ୟ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ଉଜାଗର କରେ, ସୁନା ବାଙ୍ଗଲ ଭଳି ଆଭୂଷଣରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଏବଂ କିଏ ଏହି ତିନିଟିକୁ ଶୋଷି ନିଏ? କିଏ ଏକାଏକି ଅଲଗା ରହିନାହିଁ, ବଡ଼ ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି, ଏବଂ କିଏ ଚାହିଁଲେ ଅଲଗା ଦେଖାଏ, ବଡ଼ ସାଗରରେ ଝାଗ ଭଳି? କିଏ ଏକ, ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଲଗା ରହିନାହିଁ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଦୁଇଟି, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ନୁହେଁ, ଏବଂ ଜଳରେ ଜଳ ଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଲୟ ହୋଇଯାଏ? କିଏ ନିଜ ଭିତରେ ଆତ୍ମା, ଦେଖିବା କ୍ରିୟା, ଦୃଶ୍ୟ—ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ତିନି ସମୟରେ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତକୁ ଏକ ମୁଳ ଭଳି ରଖିଥାଏ? କିଏ ଯେଉଁଠି ବିଶାଳ ବିଶ୍ବର ଭାଗ, ଏତିହାସିକ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଛି, ଗଛ ଭିତରେ ମାଟି ଭଳି? କିଏ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜର ଆକାରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ମାଟି ଶୀଘ୍ର ଗଛ ହୁଏ, ଗଛ ପୁନଃ ମାଟି ହୁଏ ଭଳି? ଏ ରାଜା, କିଏ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ଏକ ପଦ୍ମ ରେଶାର ଉଦର ଭିତରେ ବସିଛି, କିମ୍ବା ବଡ଼ ମେରୁ ଭିତରେ? କିଏ ଏହି ବିଶ୍ବକୁ ଅନେକ ଆକାରରେ ବିସ୍ତାର କରିଛି?