ଏକ ଦୂର ଅରଣ୍ୟରେ, ଦୁଇ ଶୂରବୀର ପୁରୁଷଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଦୈତ୍ୟୀ ଦ୍ରୁତ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ ଉଭୟଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କଥା କହିଲା। ତାହାକୁ ଦେଖି ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ଓ ମହା ରାକ୍ଷସୀ, ତୁମର ଏହି କ୍ରୋଧ କି ମାନେ ହସି ଦେଖାଉଛି? ମହିଳାମାନେ ସାଧାରଣତଃ ହାଲୁକା ମନର ହୋଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ଅତି ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇପଡିଥାନ୍ତି। କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡିଦିଅ, ଏହି ଉତ୍ତେଜନା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ହଜାର ଏପରି ଅଶକ୍ତ ଦୈତ୍ୟୀମାନେ ଆମ ପାଇଁ କିଟପତଙ୍ଗ ସମାନ। ଆମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଂସ୍କାରଗୁଡିକ ଏମାନେଂକୁ ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଭଳି ଉଡାଇ ଦେଇଥାଏ। ଏହି କ୍ରୋଧର ଜ୍ୱରକୁ ଛାଡି, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ବିବେକ ନେଇ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରେ। ମାଥବ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ସମ୍ପନ୍ନ କର; ବଡ଼ ନିୟତିର ଅଧୀନରେ ଥିବାବେଳେ ଭ୍ରମର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି ଅଛି?” ତାଁଠାରୁ ପଛରେ, ସେ ଦୈତ୍ୟୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, “ତୁମେ କ’ଣ ଚାଉଁଛ? ତୁମ ଇଚ୍ଛା କ’ଣ? ଆମେ ସ୍ଵପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷ ପଛରେ ଚାଲିନଥାଉ। କହ, କ’ଣ ଚାହାଁଛ?” ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ ସେ ଦୈତ୍ୟୀ ମନେ ଭାବିଲା, “ଆହା! କେତେ ପବିତ୍ର ଏହି ସିଂହଦ୍ୱୟୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ଚରିତ୍ର! ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ସ୍ୱର ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକାଶିତ। ଶବ୍ଦ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ମନୋଭାବ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ନଦୀଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ମୋର ଭାବ ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ବୁଝିପାରିଛି। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅବିନାଶୀ, ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋତେ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଅଛି; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଛାଡି ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତିର ଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ଦୂର ହୁଏ।” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୈତ୍ୟୀ ନିଶ୍ଚୟ କଲା ଯେ ନିଜ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବ। ଯେଉଁମାନେ ସୁଯୋଗ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମାଜର ନିମ୍ନତମ। ଏପରି ଭାବି, ଦୈତ୍ୟୀ ତାଙ୍କର ଅସମୟୀନ ମେଘ ଭଳି ରବ୍ ହସିକୁ ଦମନ କରି, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ତୟାରି ହେଲା। ସେ କହିଲା, “ତୁମେ କିଏ, ଓ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୂରବୀର ପୁରୁଷମାନେ? ମୋତେ କହ, କାରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସାଖ୍ୟତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ରାଜା କିରାତମାନଙ୍କର ଶାସକ ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ। ଆମେ ରାତିରେ ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଦେଖାଶୁଣା କରୁଛୁ, ଯାହାଫଳରେ ଏପରି ଲୋକମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦିନ-ରାତି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦମନ କରିବା, କିନ୍ତୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡିଦେଇଥିବାମାନେ ନଶ୍ୱରତାର ଅଗ୍ନିରେ ଧଳିଯାନ୍ତି। ତୁମେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଅରଡ଼ ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ପରାମର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି। ଭଲ ମନ୍ତ୍ରୀ ନୀତିବାନ୍ ରାଜାଙ୍କୁ ହୁଏ, ଓ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଜ୍ଞାନରେ ମହାନ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବା ଉଚିତ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଏ। ଯେପରି ରାଜା, ସେପରି ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା। ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସଂଗ୍ରହ, ଏଭଳି ରାଜା ଏକ ସତ୍ୟ ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ଉପଦେଶ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ଉଚିତ। ରାଜଧର୍ମ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଦୃଷ୍ଟି ରାଜ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ନ କେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ନ କେ ରାଜା। ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛ, ତେବେ ତୁମେ ଧର୍ମିକ ଓ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ନାହିଁ ହେଲେ, ତୁମେ ଅପକାର କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ଶ୍ରେଣୀର ମନେ କରେ ନାହିଁ। ମୋ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଦୈତ୍ୟୀ ଚିହ୍ନରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ମୂଳ ଅର୍ଥ ବୁଝି କଥା ଦିଅ। ଏ ରାଜା, ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ କହ; ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ସଦା ଉତ୍ସୁକ୍ତ। କିଏ ଅଛି ଏହି ସଂସାରରେ, ଯିଏ ଅନୁରୋଧ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହା ପୂରଣ କରେ ନାହିଁ, ଯଦି ତାଙ୍କର ଅପକ୍ଷୟ ହେବା ପ୍ରମାଣିତ ଦୋଷ ନ ଥାଏ?” ଏପରି କହି, ଦୈତ୍ୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ପ୍ରଶ୍ନ କର।” ଏଉଁ, ରାଘବ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ଶୁଣ: “ଏକରେ, ଅନେକରେ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଫୁଲା ଭଳି ଲିନ ହୁଅନ୍ତି। ଆକାଶ କ’ଣ, ଅନାକାଶ କ’ଣ, ଶୂନ୍ୟ କ’ଣ, ଅଶୂନ୍ୟ କ’ଣ? ମୁଁ କିଏ, ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମେ କିଏ, ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ କିଏ? କିଏ ଗତି କରି ମଧ୍ୟ ଅଚଳ, କିଏ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଅଚଳ? କିଏ ଜଡ ଭଳି ଜ୍ଞାନୀ, କିଏ ଆକାଶରେ ବିଚିତ୍ର କୌଶଳ କରେ? କିଏ ଅଗ୍ନି ଯିଏ ନିଜ ଦାହକ ଧର୍ମକୁ ଛାଡେନାହିଁ, କିଏ ଅଗ୍ନି ଯିଏ ଦାହ କରେନାହିଁ? ଅନଗ୍ନିରୁ କେମିତି ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରାଜା? କିଏ ଅବିନାଶୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳକାରୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ତାରା ନାହିଁ? ଏବଂ କେଉଁଠାରୁ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ? ଲତା, ଜ୍ୱାର, ଅଙ୍କୁର ଓ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧମାନେ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକ କ’ଣ? କିଏ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତମାନଙ୍କ ମୂଳ, କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦେଉଛି? କିଏ ସଂସାରର ମଣିମାଳାର ଭଣ୍ଡାର, କିଏ ଯାଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରରେ ସଂସାର ଏକ ମଣି? କ’ଣ ଏହି ପରମାଣୁ ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି? କ’ଣ ଏହି ପରମାଣୁ ଦୂର ଓ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେଠି ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼? କ’ଣ ଏକ କ୍ଷଣ ଯାହା ଏକ ଯୁଗ, ଏକ ଯୁଗ ଯାହା ଏକ କ୍ଷଣ? କ’ଣ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ଅସତ୍ୟ, କ’ଣ ଚେତନ ହୋଇ ଅଚେତନ? କ’ଣ ନିରବାୟୁ ଓ ବାୟୁ, କ’ଣ ଶବ୍ଦ ଓ ନିର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ? କ’ଣ ସମସ୍ତ ଓ କିଛି ନୁହେଁ, ମୁଁ କିଏ ଓ ମୁଁ କିଏ ନୁହେଁ, ଏହା କ’ଣ?