ପ୍ରଥମେ, ନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବା ଦୋଷ କେତେ ଅଛି ଓ କେତେ ଦୋଷ ଅଧିକ, ଏହା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଦୋଷ ଗୁଣଠାରୁ ଅଧିକ ଥାଏ, ତେବେ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ—ସେଟି ହେଉ ହାଲୁକା କିମ୍ବା କଠିନ, କିମ୍ବା ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ ଆକାରରେ। ଏହି ପରେ, ଏକ ଦାନବୀ, ଯିଏ ଦାନବ କୁଳର ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲ ଭଳି ଉଦ୍ଭାସିତ, ଗଭୀର ଘନ ମେଘ ଭଳି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲା। ତାହାର ଏହି ଧ୍ୱନି ଶେଷରେ, ତିଏ ଏମିତି କଠୋର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିଲା—ଏକ ତଡ଼ିତ୍ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ସେହିପରି। “ହେ! ହେ! ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟ ଆକାଶର ଶାସକ; ମହାମାୟାର ଆସନର ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ! ତୁମେ କିଏ—ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିମ୍ବା ଅବୁଦ୍ଧିମାନ—ଏମିତି ଏକାଠି ହୋଇ, ମୋର ଶିକାର ପଥକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ମୃତ୍ୟୁର ଦକ୍ଷତା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ? ହେ! ହେ! ଆତ୍ମା, କିଏ ତୁମେ? ତୁମର ଛୋଟ ଦେହ କେଉଁଠି ଅଛି? ମୁହଁ ଦେଖା, ଶବ୍ଦ କର—ମୋହିଁ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନକୁ କେଉଁଠି ଭୟ କରିବି? ସିଂହମାନେ ଯେପରି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକାକାର ଦେହ ଓ ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। କିଏ ଦେଖିଛି, ବିଳମ୍ବ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ହାସଲ ହୁଏ ନାହିଁ, ବିନାଶ ବ୍ୟତୀତ। ‘ରାଜା’ କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଭାବିଲା, “ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଲା।” ଏହି ଅଶାନ୍ତିର ଦ୍ୱାରା ସେ ଗର୍ଜନ କରି ହସିଲା। ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଦେଖିଲେ, ସେ ଚାରିଦିଗରେ ଧ୍ୱନି ପ୍ରସାରିତ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ହସର ଆଲୋକରେ ପ୍ରକାଶିତ। ସେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଯୁଗର ମେଘ ଖଣ୍ଡ ଗିରି ପାହାଡ଼ର କୂଳ ଖୋଇଛି; ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ତାଙ୍କର ଆଖିର ତଡ଼ିତ୍ ଚକ୍ରର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତାଙ୍କର ଗଳା ଘନ ମେଘର ଗୁଛ ଭଳି ମୋଟା ଓ କଳା, ସେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ସାଗର ଉପରୁ ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ତାରଙ୍ଗିତ ଶିଖା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର, ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ପିଶାଚମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାର ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜିଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ ଆକାଶ କଳିମା ଆଞ୍ଚଳର ଖମ୍ଭ ଭଳି ଜୀବନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର କେଶ ତିନ୍ନି ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଶିରାଭିନ୍ନ, ଆଖି ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଦେହ ଅନ୍ଧକାରରେ ଗଠିତ—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଇଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପାହାଡ଼ ଗୁହାର ଭଳି ବଡ଼, ପବନର ଗର୍ଜନରେ ଭୟଙ୍କର; ତାଙ୍କର ଲାଲାଟରେ ମୁସଳ ଓ ଖଲ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁଣ୍ଡରେ ହାଳ ଓ ଚାଳନି ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ତିଏ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ବେରିଲ୍ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଚମକୁଛି, ତାଙ୍କର ହସର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଶାସକମାନେ ଉପରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି କାଳରାତ୍ରି ଉଦୟ ହୋଇଛି। ସେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଘନ ମେଘରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶ ଅରଣ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଆସିଛି, ଏକ ମହାନ୍ ଓ ମାଂସଳ ରାତି ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି। ତାଙ୍କର ଦେହ ମୃତ୍ତିକା ଆସନରୁ ଉଠିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଅନ୍ଧକାର ନିଜେ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଛି। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଶୀର୍ଷ, ନୀଳ ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଢାଳ ଭଳି କଳା, ଝୁଲିଥିବା ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି, ମୁସଳ ଓ ହାଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଦେହ, ନିର୍ବସ୍ତ୍ର, ଅଙ୍ଗରେ ଅଙ୍ଗାର ଆଲୋକ ପଡ଼ିଥିଲା; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବାତାସରେ ଗଛ ଶାଖା ଭଳି ହଲୁଚୁଲୁ କରୁଥିଲା। ଏମିତି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେଇ ଦୁଇ ବିର ଅଚଳ ରହିଲେ; ଯାହା ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ତାହାକୁ କିଛି ଭ୍ରମିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଓ ମହା ରାକ୍ଷସୀ, ତୁମର ଏହି କ୍ରୋଧ କି ହସିବା ମାତ୍ର? ନାରୀମାନେ କେବେ ହାଲୁକା ମନର, କେବେ ତାହାରେ ଅତିରିକ୍ତ ଅଶାନ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି। କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼; ଏହି ଅଶାନ୍ତି ତୁମକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହି ସଂସାରରେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି। ତୁମ ପରି ହଜାର ଦୁର୍ବଳ ଆତ୍ମାମାନେ ଆମ ପାଇଁ ମାକିଅଁଳି ଭଳି ଅପରିଗଣ୍ୟ; ଆମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଂସ୍କାର ତାଙ୍କୁ ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଭଳି ବହିଯାଏ। କ୍ରୋଧର ଜ୍ୱର ପକ୍ଷାପାତ କରି, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି। ମାଥବ, ତୁମେ ନିଜ ହାତରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କର; ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଶାସନରେ, ଭ୍ରମ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସ୍ଥାନ ଅଛି? ତୁମେ ଯାହା ଚାଉଛ, କହ; କଣ ଚାହୁଁଛ, ଓ ଅଞ୍ଚାରୀ? ଆମେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅସାଧ୍ୟ ଜିନିଷ ଚାହୁଁ ନାହିଁ।” ଏପରି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଦାନବୀ ଭାବିଲା—“ହଁ! ସତରେ, ଏହି ସିଂହସଦୃଶ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ଚରିତ୍ର କିମ୍ବା ପବିତ୍ର। ଏହି ଦୁଇଜଣ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ। ତାଙ୍କର କଥା, ଶବ୍ଦ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କର ଭିତର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ପ୍ରକାଶିତ। ଶବ୍ଦ, ବାଣୀ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ନଦୀର ଜଳ ତାଙ୍କର ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋର ଭାବନାକୁ ଅଧିକାଂଶ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବନା ଜାଣିପାରିଛି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହେବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କାରଣ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅବିନାଶୀ। ମୁଁ ଭାବେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ମାଲିକ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିନା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଭାବନା ଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଠାଣ୍ଡା ହସକୁ ଦମନ କଲା, ଏବଂ କହିଲା—“ତୁମେ କିଏ, ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ବୀର ପୁରୁଷମାନେ? ଦୟାକରି କହ। କାରଣ, ଶୁଭ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଅପେକ୍ଷା ବିନାହେଉଁ ଉପଜେ।